Ẩn họa đường lên Yên Thắng

Phương tiện chở quặng lưu thông trên đường tỉnh 530.

Đường tỉnh 530 nhanh chóng xuống cấp

Tỉnh lộ 530 từ thị trấn huyện Lang Chánh lên xã vùng cao Yên Thắng hiện trơ nền đá, khấp khểnh ổ gà, rãnh sâu. Đưa vào khai thác đã gần chục năm, hơn 10 km đường đang xuống cấp nghiêm trọng. Ngoài mưa lũ xói lở, các phương tiện chở quặng sắt, lâm sản có tải trọng hàng chục tấn thường xuyên lưu thông khiến cho tuyến đường này càng nhanh xuống cấp.

Theo đường tỉnh 530 lên Yên Thắng từ 14 giờ đến 16 giờ chiều, thường có cả chục xe tải chở quặng ì ạch lưu hành. Cát bụi cuốn theo phương tiện bay, phủ trên lá cây, nhà dân, hàng quán bên đường. Có thời điểm, phương tiện chở quặng lưu hành với tần suất dày trong đêm khiến nhân dân mất ngủ.

Cử tri bức xúc phản ánh tới chính quyền cơ sở nhưng tình trạng ô nhiễm bụi chưa được cải thiện. Lò Văn Phương ở thôn Vần Trong cho biết: Nhà Phương gần mỏ khai thác quặng nên thường bị ô nhiễm tiếng ồn, bụi đất. Phương tiện, thiết bị trên mỏ hoạt động ca 3, từ 22 giờ đêm hôm trước đến 6 giờ sáng hôm sau, khiến nhiều đêm các thành viên trong gia đình ngủ không yên giấc.

Theo báo cáo của Sở Giao thông - Vận tải Thanh Hóa, cùng với việc xây dựng tuyến Quốc lộ 16 nối các huyện miền tây Thanh Hóa, tỉnh lộ 530 từ thị trấn Lang Chánh lên xã Yên Thắng, xã Yên Khương được nâng cấp, nhằm phát huy hiệu quả mạng lưới giao thông. Đường tỉnh 530 được thiết kế theo tiêu chuẩn đường giao thông nông thôn loại A, đáp ứng lưu lượng 72 xe con lưu hành/ngày đêm và cho phép tải trọng trục của phương tiện cơ giới là 10 tấn.

Công trường khai thác quặng sắt, quặng đồng ở xã Yên Thắng.

Qua phản ánh cán bộ, nhân dân địa phương, năm 2010 khi đưa tuyến đường vào sử dụng cũng là lúc cơ quan có thẩm quyền cho phép doanh nghiệp khai thác mỏ đồng, mỏ sắt. Nhiều thời điểm phương tiện chở quặng lưu thông mật độ cao, nhất là xe tải chưa cắt bớt thành thùng, chở quá tải khiến tỉnh lộ 530 nhanh chóng xuống cấp. Đoạn quốc lộ 15A từ thị trấn Lang Chánh đến địa phận huyện Ngọc Lặc cũng xuống cấp nghiêm trọng do nhiều phương tiện chở quá tải lưu thông qua.

Năm 2014, cơ quan chức năng tỉnh Thanh Hóa siết chặt quản lý kinh doanh vận tải, kiểm soát tải trọng phương tiện, yêu cầu các doanh nghiệp cắt bớt phần thành thùng xe tải cơi nới. Gần đây, cơ quan chức năng đặt trạm cân kiểm tra tải trọng và chính quyền xã phối hợp Chi cục thuế huyện lắp camera kiểm soát số lượng phương tiện chở quặng phục vụ thu đúng, thu đủ thuế tài nguyên khoáng sản. Dù vậy, mọi sự đã rồi, hơn 10 km đường tỉnh 530 đã xuống cấp nghiêm trọng.

Tiềm ẩn những mối hiểm họa

Đầu năm 2016, tỉnh Thanh Hóa tiếp tục cho phép Công ty cổ phần thương mại và xây dựng Tây Đô (Công ty Tây Đô) khai thác 76,26 tấn đồng kim loại và 3.762 tấn quặng sắt/năm trong thời hạn hơn 15 năm. Đây thực sự là thử thách không nhỏ với hạ tầng giao thông thấp kém ở huyện miền núi Lang Chánh. Tại thời điểm này, Công an huyện cũng chưa được trang bị cân lưu động để kiểm tra tải trọng phương tiện, xử lý nghiêm các phương tiện cơ giới chở quá tải.

Ông Vi Văn Hùng, Phó bản Vần Trong, trao đổi: Thôn có 146 hộ, 631 nhân khẩu và đường liên thôn có thể huy động sức dân để kiên cố hóa nhưng trước hiện trạng phương tiện chở hàng chục tấn quặng lưu hành qua, đường giao thông nông thôn khó gánh nổi tải trọng. Trong khi đó, doanh nghiệp hứa đầu tư xây dựng 700 m đường bê-tông cho thôn nhưng mãi vẫn chưa thực hiện. Có hơn 10 hộ phải cho doanh nghiệp thuê đất hoặc chính quyền lấy quỹ đất sản xuất do thôn quản lý, đổi cho các hộ có diện tích rừng, đất lâm nghiệp thuộc phạm vi cấp quyền khai thác mỏ đồng, mỏ sắt cho doanh nghiệp triển khai thực hiện dự án. Điều đáng lo ngại là khai trường, tuyển quặng ở trên cao, mưa xói, cuốn theo bùn đất tràn xuống kênh dẫn nước và ruộng Na Lôn của thôn Vần Trong. Nhân dân trong thôn thường ra quân vét nương, cải tạo mặt ruộng chuyên canh lúa do đất, bùn sa khoáng tràn vào, tích cực chăm sóc cây trồng nhưng năng suất thu hoạch vẫn đạt thấp.

Ông Hà Văn Liên ở thôn Vần Trong bộc bạch: “Gia đình có một ha đất lâm nghiệp được giao theo Nghị định 02/NĐ-CP, tự bỏ vốn trồng luồng và được Nhà nước hỗ trợ trồng hơn 900 cây keo theo dự án 147. Nhà nước giao mỏ khoáng sản cho Công ty Tây Đô khai thác quặng sắt, quặng đồng, gia đình tôi được đền bù 17 triệu đồng tài sản trên đất gồm luồng và keo, được đổi, nhận đất sản xuất lâm nghiệp do thôn quản lý nằm ngoài vị trí cấp quyền khai thác mỏ.

Dù vậy, diện tích đất lâm nghiệp đổi cho thôn đã trồng keo được ba năm nhưng nằm sát hồ chứa nước, bùn thải nên tiếp tục phải thu hồi và bốn lao nhân khẩu trong gia đình chỉ còn trông đợi vào một sào ruộng cùng quán dịch vụ tổng hợp bám bụi bẩn. Mỗi đợt mưa lớn, nước trên khai trường cuốn theo bùn, đất tràn vào sân nhà, bồi lấp mương dẫn nước, tràn xuống xứ đồng Na Tên, Na Đôn. Tôi cùng bà con nạo vét mương, đảo trộn đất mặt ruộng và tích cực chăm sóc nhưng cây lúa sinh trưởng, phát triển chậm, năng suất thu hoạch giảm qua các niên vụ và so với thửa ruộng không bị bùn đỏ bồi lấp. Nông hộ bị ảnh hưởng đã lên mỏ phản ánh nhưng cán bộ này đùn đẩy cho cán bộ kia, điều hành giới thiệu sang quản lý mỏ và thật khó gặp chủ doanh nghiệp để yêu cầu cải thiện hiện trạng trên”.

Hồ chứa nước, bùn thải từ hoạt động khai thác quặng ở Yên Thắng.

Theo tài liệu mà phóng viên thu thập, tỉnh Thanh Hóa cho Công ty Tây Đô thuê 403.138 m2 đất tại xã Yên Thắng và xã Trí Nang huyện Lang Chánh để sử dụng vào mục đích khai thác 12 nghìn tấn quặng đồng, 12 nghìn tấn quặng sắt nguyên khai/năm. Riêng ở xã Yên Thắng có hai điểm khai thác, diện tích hơn 104 nghìn m2 và gần 126 nghìn m2 theo phương pháp lộ thiên tới độ sâu thấp nhất +270 m.

Chủ tịch UBND xã Yên Thắng Lương Văn Hải thông tin thêm: Hoạt động khai thác quặng sắt, quặng đồng ở Yên Thắng do doanh nghiệp thực hiện từ 2010. Sau 5 năm hết hạn khai thác nên doanh nghiệp hoàn tất thủ tục liên quan, tiếp tục được gia hạn khai thác 15 năm, sáu tháng, kể từ ngày 4-2-2016. Nhiều lần cử tri phản ánh xe tải chở hàng chục tấn quặng lưu thông qua nên tuyến đường Yên Thắng - thị trấn Lang Chánh nhanh xuống cấp. Sau đợt vận động cắt bớt thành thùng cơi nới và tăng cường kiểm soát tải trọng, hành vi chở quá tải có giảm. Gần đây, các phương tiện chở quặng tái diễn, có chiều hướng gia tăng. Thêm nữa, có khoảng năm ha đất canh tác, ao của nông hộ bị nước bề mặt trên khai trường, đường vào mỏ cuốn theo đất bồi lấp. Doanh nghiệp thi công hai hồ chứa nước, bùn đất thải nhưng đắp đập bằng đất nên vào mùa mưa bão chính quyền xã, thôn phải bố trí vật tư, nhân lực thường trực phòng ngừa nguy cơ đất, nước tràn vào nhà dân, ruộng canh tác và ứng phó tình huống xấu có thể xảy ra là tràn, vỡ đập chứa bùn thải.

Được biết, trên địa huyện Lang Chánh trong năm 2017 và năm 2018 tại xã Yên Khương và xã Trí Nang từng xảy ra lũ quét làm sáu người thiệt mạng. Bước vào mùa mưa bão năm nay, người dân ở Yên Thắng lại hiện hữu những nỗi lo và chính quyền cơ sở tiếp tục rà soát, bổ sung phương án phòng, chống bão lụt theo phương châm “bốn tại chỗ” nhằm kiềm chế ẩn họa, giảm thiệt hại do thiên tai gây ra.