Đánh thức sông Sài Gòn! (Bài 5)

Chức năng quan trọng của sông Sài Gòn

Giả sử sông Sài Gòn không tồn tại, còn dọc theo hành lang của nó là một tuyến đường giao thông lớn, TPHCM vẫn có thể hình thành và phát triển nhờ vị trí địa lý, dân số, thị trường tiêu dùng, hoạt động sản xuất, hệ thống doanh nghiệp, các thiết chế quản lý và mạng lưới giao thông đường bộ, đường sắt, hàng không. Không có dòng sông không đồng nghĩa với việc không thể có một đô thị lớn.

Nếu không có dòng sông, nhiều chức năng vẫn có thể được duy trì bằng các hệ thống nhân tạo. Hàng hóa có thể vận chuyển bằng đường bộ và đường sắt; nước sạch có thể được cấp từ những nguồn khác; không gian công cộng có thể được tạo ra bằng công viên và quảng trường; các khu đô thị vẫn có thể xây dựng dọc theo những trục đường lớn. Nhưng vấn đề không nằm ở chỗ từng chức năng có thể thay thế hay không. Vấn đề nằm ở tổng chi phí để thay thế chúng, mức độ hiệu quả sau khi thay thế và những giá trị liên kết giữa các chức năng sẽ mất đi.

Một tuyến đường có thể vận chuyển người và hàng hóa. Một nhà máy xử lý nước có thể cung cấp nước sạch. Một công viên có thể tạo ra không gian xanh. Một hệ thống hồ điều tiết có thể hỗ trợ kiểm soát nước mưa. Tuy nhiên, những công trình này không tự động tạo thành một hệ thống có khả năng đồng thời kết nối giao thông, tổ chức cảnh quan, hỗ trợ sinh thái, điều hòa thủy văn và hình thành bản sắc đô thị như một dòng sông tự nhiên có thể đảm nhiệm.

Sông Sài Gòn có thể đóng góp vào năng lực cạnh tranh của nền kinh tế đô thị và toàn vùng

Vì vậy, câu hỏi chiến lược không phải là thành phố có thể tồn tại mà không có sông Sài Gòn hay không. Câu hỏi đúng hơn là: Nếu mất dòng sông, Thành phố phải đầu tư thêm bao nhiêu để duy trì những chức năng vốn đang được tự nhiên hỗ trợ và sẽ còn thiếu những giá trị nào mà tiền bạc không thể thay thế hoàn toàn?

Để trả lời câu hỏi trên, cần phân biệt hai loại giá trị. Loại thứ nhất là giá trị của từng chức năng riêng biệt, chẳng hạn vận tải thủy, cấp nước, du lịch, cảnh quan hay phát triển bất động sản ven sông. Loại thứ hai là giá trị cấu trúc: khả năng một yếu tố tự nhiên đồng thời tạo điều kiện cho nhiều chức năng hoạt động, bổ trợ và kết nối với nhau trong cùng một không gian. Sông Sài Gòn có cả hai loại giá trị, nhưng giá trị cấu trúc mới là điều có ý nghĩa chiến lược sâu sắc nhất.

Nếu chỉ nhìn dòng sông như một tuyến vận tải, hiệu quả của nó sẽ được đánh giá chủ yếu bằng lượng hàng hóa, số chuyến tàu và chi phí vận chuyển. Nếu chỉ nhìn như một cảnh quan, Thành phố sẽ quan tâm đến những công trình ven sông, giá trị bất động sản và khả năng thu hút du khách. Nếu chỉ nhìn như một nguồn nước, vấn đề chủ yếu sẽ là chất lượng và trữ lượng nước. Mỗi cách nhìn đều đúng trong phạm vi nhất định, nhưng chưa đủ để giải thích vì sao một dòng sông có thể ảnh hưởng đến cấu trúc phát triển của cả đô thị.

Giá trị cấu trúc nằm ở chỗ dòng sông vừa là một không gian tự nhiên liên tục, vừa có thể trở thành hành lang giao thông, hành lang sinh thái, không gian công cộng, trục tổ chức các hoạt động kinh tế và một thành phần quan trọng của hệ thống thủy văn. Các chức năng này không tồn tại hoàn toàn độc lập. Chúng có thể hỗ trợ nhau, nhưng cũng có thể xung đột nếu quy hoạch và vận hành thiếu phối hợp.

Tàu du lịch trên sông Sài Gòn

Một bến thủy được kết nối tốt với giao thông công cộng có thể giúp giảm phụ thuộc vào đường bộ. Một hành lang ven sông có lối đi bộ liên tục có thể kết nối nhiều khu dân cư với công viên và không gian sinh hoạt. Một khu vực ven sông được bảo vệ về sinh thái có thể vừa tạo cảnh quan, vừa hỗ trợ điều tiết nước và cải thiện chất lượng môi trường. Ngược lại, nếu từng đoạn sông được phát triển riêng rẽ, bờ sông bị chia cắt hoặc mọi quyết định chỉ tập trung vào lợi ích của từng dự án, tổng thể có thể mất đi giá trị mà từng dự án riêng lẻ không đủ sức tạo ra.

Đó là sự khác biệt giữa khai thác một tài nguyên và tổ chức một hệ thống phát triển. Sông Sài Gòn không chỉ cung cấp một số lợi ích cho Thành phố. Giá trị lớn nhất của nó là khả năng tạo ra một cấu trúc không gian để nhiều lợi ích cùng hình thành. Đây phải là điểm xuất phát của mọi chiến lược phát triển dòng sông trong giai đoạn mới.

Nền tảng cho hoạt động kinh tế và phát triển đô thị

Nếu phải xác định những vai trò cần được xem xét trước tiên, cần bắt đầu từ chức năng tự nhiên của dòng sông, bởi đây là nền tảng mà các hoạt động kinh tế và phát triển đô thị phải dựa vào. Một thành phố lớn không chỉ cần đường sá, nhà ở, điện, nước và các công trình kỹ thuật. Thành phố còn phải có khả năng tiếp nhận, lưu chuyển và tiêu thoát nước; duy trì chất lượng môi trường; thích ứng với những biến động của khí hậu và hạn chế rủi ro đối với dân cư, tài sản và hoạt động kinh tế. Những chức năng này thường ít được chú ý khi đô thị tăng trưởng nhanh, nhưng khi hệ thống tự nhiên bị suy giảm, chi phí khắc phục có thể tăng lên trong thời gian dài.

Sông Sài Gòn nằm trong hệ thống sông ngòi và thủy văn rộng hơn, có liên hệ với hệ thống sông Đồng Nai và các tuyến sông kết nối khu vực hạ lưu. Dòng sông không thể được xem như một kênh nước độc lập, tách rời khỏi địa hình, chế độ thủy văn, các vùng đất thấp và mạng lưới thoát nước của thành phố. Vai trò của nó vì thế cần được đánh giá trong mối quan hệ với toàn bộ hệ thống tự nhiên, chứ không chỉ qua mặt nước hoặc phần đất ven bờ.

Tư duy ngược ở đây cho thấy một vấn đề quan trọng. Nếu mất dòng sông, Thành phố có thể xây dựng thêm cống, hồ điều tiết, trạm bơm và các công trình kỹ thuật. Nhưng những công trình ấy phải được thiết kế, đầu tư, vận hành và bảo trì để đảm nhận từng chức năng cụ thể. Chúng không thể mặc nhiên thay thế toàn bộ vai trò của một hệ thống sông tự nhiên.

Điều đó không có nghĩa dòng sông tự giải quyết mọi vấn đề ngập nước hoặc có thể thay thế các hệ thống thoát nước đô thị. Hiệu quả còn phụ thuộc vào cao độ nền, triều, mưa, năng lực cống rãnh, tình trạng lấn chiếm không gian thoát nước và cách vận hành toàn hệ thống. Bảo vệ sông phải đi cùng quy hoạch thủy văn, kiểm soát phát triển ở vùng rủi ro và đầu tư hạ tầng phù hợp.

Tương tự, việc sông Sài Gòn có vai trò trong hệ thống cấp nước không có nghĩa Thành phố chỉ có thể dựa vào một nguồn duy nhất. Giá trị chiến lược nằm ở việc duy trì chất lượng nguồn nước, bảo vệ lưu vực và bảo đảm tính an toàn của hệ thống cấp nước trong dài hạn. Quy hoạch cấp nước của Thành phố đã xác định vai trò của sông Sài Gòn trong nguồn nước thô, điều này càng cho thấy chất lượng môi trường của dòng sông không phải vấn đề cảnh quan đơn thuần.

Trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu, gia tăng dân số và tài sản đô thị, vai trò tự nhiên của sông Sài Gòn cần được nhìn như một phần của năng lực chống chịu của Thành phố. Một dòng sông được bảo vệ tốt không bảo đảm mọi rủi ro sẽ biến mất, nhưng một dòng sông bị suy thoái, không gian ven sông bị chia cắt và hệ thống thủy văn bị can thiệp thiếu kiểm soát có thể làm gia tăng những chi phí mà thế hệ sau phải gánh chịu.

Đây là lý do chức năng tự nhiên phải được xem xét trước lợi ích xây dựng ngắn hạn. Nếu nền tảng sinh thái và thủy văn bị tổn hại, những giá trị kinh tế phát sinh từ hai bên bờ cũng sẽ trở nên kém bền vững.

(Còn tiếp)