Nơi suối tìm về phố

Hôm nay, bên dòng nước ấy là đường phố, hàng cây, quán cà phê, những tác phẩm điêu khắc và những bước chân người thong thả.

Dòng suối trong ký ức

Tuyến kè suối Hội Phú nhìn từ trên cao. Ảnh: Duy Khương

Chiều xuống bên bờ kè Hội Phú. Nắng muộn len qua những tán cây, trải những vệt sáng trên mặt nước. Quán cà phê bắt đầu lên đèn. Người già đi bộ, trẻ nhỏ đạp xe, những nhóm bạn trẻ ngồi trò chuyện bên dòng suối. Không gian ấy hôm nay khó gợi lại hình ảnh một vùng đất từng thấp trũng, hoang hóa với lau lách, ao nước và những căn nhà thưa thớt. Nhưng với những cư dân đã sống ở Hội Phú hàng chục năm, dòng suối ấy vẫn còn nguyên trong ký ức.

Ông Ngô Văn Hòa theo gia đình lên Pleiku định cư năm 1963, khi còn là cậu học sinh tiểu học. Gia đình ông ở đường Hoàng Diệu, đoạn sát suối Hội Phú, nay là đường Hùng Vương. Trong ký ức của ông, con suối khi ấy nhỏ, quanh co, có đoạn hẹp đến mức chỉ cần nhún chân là có thể bước qua. Những chỗ nước chảy chậm tạo thành ao nhỏ có sen; hai bên bờ là cây dại, lau lách. Học sinh Trường Bồ Đề (nay là Trường THCS Nguyễn Huệ) thường tìm xuống suối chơi.

“Dòng suối khi ấy trong veo. Người dân ven suối bắc những cây cầu ván tạm để qua lại. Nhà nào giặt giũ thì kê ván ra giữa dòng, vừa làm việc vừa trò chuyện. Một dòng nước nhỏ nhưng chứa cả một khoảng trời tuổi thơ” - ông Hòa bồi hồi nhớ lại.

Với bà Phạm Thị Sáu, người có hơn nửa thế kỷ sinh sống ở khu vực gần cầu Hội Phú, ký ức cũng bắt đầu từ những căn nhà thưa thớt, những cây cầu tạm và con đường đất. Gần 70 năm trước, ven suối, trên khu vực đường Nguyễn Viết Xuân ngày nay, chỉ có vài căn nhà. Bên kia dòng nước là những mái nhà tạm của một số gia đình người Nùng từ phía Bắc di cư vào.

Những cây cầu gỗ bắc qua suối Hội Phú còn nguyên trong ký ức của người dân. Ảnh tư liệu

Mùa mưa, nước dâng, những căn nhà ở vùng thấp thường xuyên ngập úng. Rồi đường sá mở rộng, cầu sắt xuất hiện, thay cho những cây cầu ván chông chênh. Cái tên “cầu suối Hội Phú” từ đó trở thành một địa danh quen thuộc của phố núi. Từ thập niên 70 của thế kỷ trước, khu vực Hội Phú dần nhộn nhịp hơn, phố thị hình thành từ những căn nhà nhỏ, những cửa hàng nhỏ và một dòng suối nhỏ.

Sáu năm bụi đỏ

Pleiku phát triển, nhà cửa, đường sá và các cơ sở sản xuất ngày càng nhiều. Cùng với đó, nước thải, rác thải sinh hoạt đổ xuống khiến dòng suối Hội Phú ngày càng ô nhiễm. Mùa khô, nước suối tù đọng, đen và bốc mùi; mùa mưa, nước dâng gây ngập. Dòng suối từng là nơi trẻ con tìm đến vui chơi dần trở thành nơi người ta muốn đi thật nhanh qua.

Ông Hòa gọi Hội Phú khi ấy là một “khoảng tối” trong lòng phố núi, bị đẩy lùi trong quá trình đô thị hóa. Ngày 27-1-2004, UBND tỉnh Gia Lai ban hành Quyết định số 09/2004/QĐ-UB phê duyệt Quy hoạch chi tiết suối Hội Phú trên phạm vi khoảng 156,89 ha, trong đó có 11,26 ha mặt nước và 145,58 ha đất nông nghiệp. Đáng chú ý, tư duy quy hoạch lúc ấy không chỉ dừng ở việc xây một tuyến kè mà đã hướng đến một không gian sinh thái - cảnh quan với hồ nước, cây xanh, công viên, đường đi bộ và hệ thống xử lý nước.

Từ quy hoạch trên giấy đến một không gian sống thực tế vẫn là một chặng đường dài. Đến năm 2010 - 2011, tình trạng ô nhiễm, sạt lở, ngập úng vẫn chưa hết.

Cuối cùng, phải bắt đầu từ điều căn cốt nhất: Làm kè.

Ngày 31-10-2013, Dự án đầu tư xây dựng kè chống sạt lở suối Hội Phú được phê duyệt. Đoạn đầu dài khoảng 1,76 km, từ khu vực Nguyễn Trung Trực - chùa Minh Thành đến Nguyễn Lương Bằng - Hoa Lư - Phù Đổng. Sau các lần điều chỉnh, tổng mức đầu tư khoảng 277 tỷ đồng.

Nhưng phía sau những con số ấy là câu chuyện của hàng trăm gia đình. “Khoảng 143.177 m2 đất của 285 hộ bị ảnh hưởng. Có thời điểm, nhiều hộ chưa đồng thuận với phương án bồi thường, thậm chí phải thực hiện cưỡng chế thu hồi đất. Bởi phía sau mỗi mét vuông đất là một căn nhà, một mảnh vườn, một sinh kế và một phần ký ức”, ông Hoàng Minh Nghĩa - nguyên Giám đốc Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng TP Pleiku, Phó Chủ tịch UBND phường Hội Phú - nhớ lại.

Công trường kéo dài. Máy móc ngày đêm hoạt động, đường sá ngổn ngang, bụi đỏ phủ lên mái nhà, sân vườn. Với những hộ dân sống sát bờ suối, sự thay đổi ấy không chỉ là một công trình mới mà còn là sự dịch chuyển của đất đai, nhà cửa và sinh kế.

Sáu năm (2015 - 2021) là quãng thời gian không hề dễ dàng. Nhưng rồi công trình cũng về đích. Ngày 15-12-2021, đoạn kè dài 1,76 km hoàn thành. Bờ suối đổi khác. Đường mở ra. Cảnh quan hai bên dòng nước bắt đầu khoác lên diện mạo mới.

Sự thay đổi không chỉ nằm ở một tuyến kè. Những vùng đất thấp trũng, vườn cây, ao cá bên suối dần trở thành một phần của đô thị.

Khi dòng suối bước ra phố

Chùa Minh Thành - một trong những công trình kiến trúc Phật giáo độc đáo và đẹp nhất Tây Nguyên nằm bên tuyến kè suối Hội Phú. Ảnh: Hà Duy

Hôm nay, đi dọc bờ kè Hội Phú, thật khó hình dung hình ảnh dòng nước đen từng khiến người ta muốn bịt mũi. Chiều xuống, những bước chân chậm lại. Người già đi bộ dưới bóng cây. Trẻ em đạp xe. Người trẻ ngồi bên quán cà phê. Những nhóm bạn gặp nhau, trò chuyện, nghe nhạc. Nơi từng được xem là “khoảng tối” của đô thị nay trở thành một không gian mà người ta chủ động tìm đến, dừng lại và ở lại.

Không gian ấy còn có thêm những tác phẩm nghệ thuật. Từ 54 phác thảo của 34 nhà điêu khắc tại Trại sáng tác điêu khắc Gia Lai lần thứ I - 2025, những tác phẩm được chọn đã được đưa ra trưng bày dọc tuyến suối, tạo thêm điểm nhấn cho không gian công cộng. Từ 14 tác phẩm ban đầu, đến tháng 4-2026, Hội Phú có 25 tác phẩm được trưng bày. Những khối đá, khối sắt không còn nằm trong không gian triển lãm khép kín mà đứng giữa dòng người, tiếng cười trẻ nhỏ và những sinh hoạt đời thường.

Bờ kè suối Hội Phú cũng trở thành nơi diễn ra các hoạt động âm nhạc, vui chơi, ngoại khóa, chụp ảnh. Tại lễ khánh thành không gian “Đất và người Gia Lai” tháng 8-2025, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Nguyễn Hữu Quế đánh giá việc đưa nghệ thuật vào không gian công cộng là “hoạt động tiên phong”, mở ra hướng đi mới trong xây dựng cảnh quan, hình ảnh đô thị; đồng thời kỳ vọng vườn tượng bên suối Hội Phú trở thành “một điểm nhấn văn hóa của Pleiku”, điểm dừng chân của du khách và niềm tự hào của người dân.

Sinh ra và lớn lên bên dòng suối, anh Nguyễn Khương Duy (SN 1984, hiện ở 98 Sư Vạn Hạnh, phường Pleiku) chứng kiến sự thay đổi ấy qua từng ngày. Với anh, điều đáng kể nhất không chỉ là xây dựng bờ kè của một dòng suối, mà là cách con người bắt đầu sử dụng không gian này.

“Một con kênh thoát nước không có ký ức. Nhưng một không gian mà con người thường xuyên bước đến, dừng lại, gặp nhau thì bắt đầu có ký ức. Và giờ, Hội Phú đang có thêm những ký ức mới” - anh Duy nhận định.

Không gian ấy cũng mở ra một chặng đường mới cho Hội Phú. Năm 2024, đồ án quy hoạch phân khu suối Hội Phú được phê duyệt, đặt dòng suối trong mối quan hệ giữa phát triển đô thị, hạ tầng và cảnh quan. Đến năm 2026, trong định hướng quy hoạch chung đô thị Pleiku mở rộng đến năm 2050 được UBND tỉnh phê duyệt, hệ sinh thái Hội Phú - Ia Linh - Ia Nhin được xác định là giá trị cần gìn giữ, phát huy, gắn với định hướng xây dựng Pleiku theo hướng xanh, sinh thái, thông minh và thích ứng với biến đổi khí hậu.

“Tôi nghĩ Hội Phú không chỉ là một dòng suối hay một tuyến kè. Nó đã gắn với ký ức của nhiều thế hệ người Pleiku và giờ đang trở lại với đời sống đô thị. Với tôi, Hội Phú có thể xem như một phần “linh hồn” của đô thị” - ông Ngô Văn Hòa chia sẻ.

Bởi một dòng suối chỉ thực sự trở thành một phần của đô thị khi nó không chỉ được kè lại, làm đẹp mà còn được gìn giữ, được sử dụng và tiếp tục tạo ra những ký ức mới cho cộng đồng.

Chiều xuống. Những ngọn đèn dọc tuyến kè lần lượt sáng. Người lớn tuổi vẫn thong thả đi bộ, trẻ em đạp xe, các quán cà phê đông khách. Dòng suối lặng lẽ chảy giữa phố.

Chỉ có điều, giờ đây, người ta không còn vội vã đi qua.