Tiền đầu tư công đang mắc ở đâu?

Ảnh minh họa

35,2% vốn chưa giải ngân đang mắc ở khâu nào?

64,8% kế hoạch vốn đã được giải ngân cho thấy tiến độ đang được thúc đẩy. Nhưng phía sau con số này là 35,2% vốn chưa được đưa vào nền kinh tế. Vấn đề không chỉ là giải ngân nhanh hay chậm, mà là dòng vốn đang mắc ở khâu nào, vì sao và điểm nghẽn thuộc về đâu.

Từ khi được bố trí vốn đến khi tạo ra giá trị thực tế, một dự án phải đi qua nhiều mắt xích: hoàn thiện thủ tục, chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng, lựa chọn nhà thầu, tổ chức thi công, nghiệm thu và thanh toán. Chỉ một khâu chậm cũng có thể kéo theo cả chuỗi bị đình trệ, khiến vốn đã được bố trí nhưng chưa thể chuyển hóa thành công trình, sản phẩm và năng lực phát triển.

Vì vậy, thay vì chỉ đặt câu hỏi “vì sao giải ngân chậm?”, cần lập bản đồ điểm nghẽn của dòng vốn. Vướng ở thủ tục thì phải xác định quy định, quy trình nào gây độ trễ. Vướng ở giải phóng mặt bằng thì phải làm rõ nguyên nhân từ cơ chế, nguồn lực, phương án bồi thường hay tổ chức thực hiện. Vướng ở đấu thầu phải nhìn vào chất lượng chuẩn bị dự án, hồ sơ và năng lực tổ chức lựa chọn nhà thầu. Trường hợp đã có khối lượng nhưng chưa thanh toán lại cần xem xét khâu nghiệm thu, hoàn thiện hồ sơ và thủ tục thanh toán.

Đáng chú ý, vốn chưa giải ngân không phải lúc nào cũng xuất phát từ một nguyên nhân. Có trường hợp do điều kiện khách quan, nhưng cũng có thể có độ trễ từ công tác phối hợp, tổ chức thực hiện, năng lực của chủ đầu tư hoặc ban quản lý dự án. Cùng một tỷ lệ giải ngân, nhưng điểm nghẽn và chất lượng quản trị có thể hoàn toàn khác nhau.

Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không phải là một mệnh lệnh chung “đẩy nhanh giải ngân”, mà là nhận diện đúng điểm nghẽn, phân loại đúng nguyên nhân và xác định đúng trách nhiệm để tháo gỡ đúng khâu. Khi đó, 35,2% vốn chưa giải ngân không chỉ là một con số cần giảm xuống, mà trở thành chỉ dấu để nhìn vào năng lực tổ chức thực hiện và hiệu quả quản trị nguồn lực công.

Điểm nghẽn ở đâu, trách nhiệm ở đó

Không dừng ở việc nhận diện nguyên nhân, cần làm rõ điểm nghẽn nằm ở cơ chế, tổ chức thực hiện hay trách nhiệm của từng cấp, từng chủ thể; từ đó xác định đúng khâu cần tháo gỡ.

Đầu tư công không chỉ là câu chuyện đã chi bao nhiêu tiền, mà quan trọng hơn là đồng vốn đó đã tạo ra bao nhiêu công trình, bao nhiêu khối lượng và bao nhiêu giá trị. Một khoản vốn chậm được đưa vào thực hiện có thể đồng nghĩa với một hạng mục chưa triển khai, một công trình chưa hoàn thành, một năng lực sản xuất chưa hình thành và những lợi ích kinh tế - xã hội chưa đến được với người dân.

Bởi vậy, cần phân biệt rõ bố trí vốn - giải ngân - tạo ra giá trị. Đây là ba khâu có quan hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất. Tỷ lệ giải ngân cao không mặc nhiên đồng nghĩa với hiệu quả đầu tư nếu chất lượng công trình không bảo đảm, tiến độ thực tế không tương xứng, chi phí chưa hợp lý hoặc mục tiêu đầu tư chưa đạt được.

Yêu cầu đặt ra vì thế không phải chỉ là đưa tiền ra khỏi tài khoản ngân sách, mà là đưa nguồn lực vào đúng dự án, đúng thời điểm, đúng khối lượng, đúng chất lượng và tạo ra kết quả tương xứng.

Đó cũng là ranh giới giữa tăng tốc giải ngân và chạy theo tỷ lệ giải ngân. Tăng tốc đúng nghĩa phải bắt đầu từ việc tháo gỡ điểm nghẽn, hoàn thiện thủ tục, giải quyết mặt bằng, nâng cao năng lực tổ chức thực hiện và bảo đảm thanh toán đúng khối lượng hoàn thành. Khi đó, dòng tiền đi cùng dòng công việc và dòng giá trị.

Ngược lại, nếu tỷ lệ giải ngân trở thành mục tiêu tự thân, áp lực cuối kỳ có thể dẫn đến việc chạy theo khối lượng và tốc độ thanh toán, trong khi chất lượng, hiệu quả và mục tiêu đầu tư chưa được bảo đảm tương xứng. Khi ấy, tỷ lệ có thể tăng nhưng giá trị tạo ra chưa chắc tăng theo.

Vì vậy, nhìn vào giải ngân phải nhìn sâu hơn vào điểm nghẽn, trách nhiệm và kết quả cuối cùng của đồng vốn công.

Khơi thông dòng vốn, nhưng phải tạo ra giá trị

Giải ngân không phải là đích đến. Điều quan trọng là đồng vốn công được đưa vào đúng nơi, đúng thời điểm, đúng mục tiêu và chuyển hóa thành công trình, dịch vụ, năng lực phát triển và lợi ích thiết thực cho nền kinh tế, người dân.

Với 64,8% kế hoạch vốn đã được giải ngân, điều hành những tháng còn lại không nên chỉ đặt mục tiêu nâng tỷ lệ lên cao nhất, mà cần trả lời rõ: phần vốn còn lại đang vướng ở đâu, có thể giải ngân đến đâu và cần tháo gỡ những gì để bảo đảm hiệu quả đầu tư?

Muốn vậy, mỗi dự án cần được quản trị như một “hồ sơ điểm nghẽn”: vướng ở đâu, nguyên nhân nào, thuộc thẩm quyền của cấp nào, ai chịu trách nhiệm xử lý, thời hạn ra sao và nếu không tháo gỡ thì ảnh hưởng thế nào đến mục tiêu đầu tư.

Với những dự án chậm kéo dài, việc tiếp tục đặt mục tiêu bằng tỷ lệ giải ngân mà không xử lý nguyên nhân gốc rễ sẽ khó tạo ra chuyển biến thực chất. Quản trị đầu tư công vì thế cần chuyển từ quản lý theo tỷ lệ sang quản trị theo điểm nghẽn và kết quả.

Điều đó cũng đòi hỏi phân cấp, phân quyền phải đi cùng trách nhiệm giải trình. Thẩm quyền được giao đến đâu, trách nhiệm phải rõ đến đó; điểm nghẽn được xác định ở đâu, phải có chủ thể chịu trách nhiệm tháo gỡ và cơ chế theo dõi đến cùng. Không thể để một vướng mắc đi qua nhiều cấp nhưng không xác định được nơi chịu trách nhiệm cuối cùng.

Câu chuyện giải ngân vì thế không chỉ dừng ở việc tiền đã chi đúng quy định hay chưa, mà phải đi sâu hơn: nguồn vốn có được sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, đúng mục tiêu; dự án có đạt kết quả đề ra; những điểm nghẽn nào trong quản lý, sử dụng nguồn lực cần được nhận diện và khắc phục?

64,8% vì thế không chỉ là một con số về tiến độ. Phía sau con số ấy là những nguồn lực đang được đưa vào nền kinh tế, những điểm nghẽn cần được tháo gỡ và những giá trị phát triển cần được tạo ra. Tháo đúng điểm nghẽn, rõ trách nhiệm, quản trị đến kết quả - khi đó, tăng tốc giải ngân mới thực sự là tăng tốc đầu tư.

Và thước đo cuối cùng không phải là đã giải ngân bao nhiêu, mà là đồng vốn công đã tạo ra bao nhiêu giá trị.