Đánh thức giá trị bản sắc, mở lối sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số

Các lễ hội truyền thống góp phần bảo tồn di sản văn hóa, mở ra cơ hội phát triển du lịch gắn với sinh kế bền vững. Ảnh: Thu An - Nguyễn Quyền

Để bản sắc không chỉ nằm trong ký ức

Giữa nhịp chuyển mình của nông thôn mới, giữ gìn bản sắc văn hóa không còn chỉ là câu chuyện bảo tồn những phong tục, tập quán hay làn điệu dân ca của các thế hệ trước. Khi được đặt trong mối liên hệ với sinh kế và đời sống, những giá trị truyền thống còn có thể mở ra hướng phát triển mới, giúp người dân nâng cao thu nhập mà không đánh mất nét riêng của cộng đồng.

Đây cũng là vấn đề được đặt ra tại Hội nghị tuyên truyền, tập huấn về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2030, do Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội tổ chức ngày 8/10 tại xã Mỹ Đức.

Tại hội nghị, câu chuyện phát triển không chỉ xoay quanh các tiêu chí hạ tầng, môi trường hay thu nhập, mà còn hướng tới cách phát huy nguồn lực văn hóa trong đời sống đương đại. Bởi với những cộng đồng còn lưu giữ nghề truyền thống, tri thức dân gian, phong tục và sinh hoạt văn hóa đặc sắc, bản sắc không đơn thuần là di sản cần bảo vệ, mà còn có thể trở thành nền tảng để tạo dựng sinh kế.

Phát biểu tại hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Huyền, Phó Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam thành phố Hà Nội, nhấn mạnh xây dựng nông thôn mới không chỉ là đầu tư cơ sở hạ tầng hay hoàn thiện các tiêu chí, mà quan trọng hơn là nâng cao chất lượng cuộc sống, phát triển kinh tế - xã hội, xây dựng môi trường sống văn minh gắn với gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Định hướng này đặt ra yêu cầu nhìn nhận văn hóa trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển. Một nghề thủ công được duy trì không chỉ giúp lưu giữ kỹ năng của người đi trước mà còn có thể tạo việc làm; một món ăn truyền thống, sản vật đặc trưng nếu được nâng cao chất lượng và tổ chức tiêu thụ tốt có thể trở thành hàng hóa; những nét văn hóa đặc sắc, khi được giới thiệu đúng cách, có thể góp phần tạo sức hấp dẫn cho du lịch địa phương.

Tuy nhiên, từ giá trị văn hóa đến giá trị kinh tế không phải là con đường tự nhiên có thể hình thành trong ngày một ngày hai. Để sản phẩm truyền thống đứng vững trên thị trường, người dân cần thêm kiến thức về sản xuất, quản lý chất lượng, xây dựng thương hiệu và kết nối tiêu thụ. Để văn hóa trở thành lợi thế du lịch, việc khai thác phải gắn với bảo vệ cảnh quan, tôn trọng phong tục và bảo đảm lợi ích của cộng đồng sở hữu di sản.

Nói cách khác, bảo tồn không thể chỉ dừng ở việc giữ lại những gì đã có; điều quan trọng là tạo điều kiện để các giá trị ấy tiếp tục sống trong cộng đồng, được trao truyền qua các thế hệ và thích ứng với nhu cầu của cuộc sống hôm nay.

Tinh thần đó phù hợp với định hướng của Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2026-2035, được Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư tại Nghị quyết số 257/2025/QH15 ngày 11/12/2025. Việc triển khai chương trình đòi hỏi các địa phương phát huy lợi thế riêng, nâng cao đời sống người dân và thúc đẩy phát triển theo hướng bền vững.

Với Hà Nội, nơi quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ nhưng vẫn có những địa bàn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, yêu cầu này càng cần được cụ thể hóa bằng những mô hình phù hợp. Phát triển kinh tế không nên làm phai nhạt bản sắc; ngược lại, bản sắc cần được khơi dậy như một lợi thế để cộng đồng chủ động tham gia vào quá trình phát triển.

Từ chính sách đến những đổi thay trong từng nếp nhà

Muốn văn hóa trở thành nguồn lực phát triển, trước hết người dân phải hiểu chính sách, biết cách tiếp cận cơ hội và có khả năng biến kiến thức thành hành động. Đó là lý do hoạt động tuyên truyền, tập huấn tại cơ sở được đặt cùng với yêu cầu phát triển kinh tế, nâng cao thu nhập và cải thiện chất lượng cuộc sống.

Gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, tạo động lực phát triển kinh tế và nâng cao đời sống đồng bào. Ảnh: Thu An - Nguyễn Quyền

Tại hội nghị ở xã Mỹ Đức, các đại biểu được trao đổi về những nội dung thiết thực như phát triển sản phẩm làng nghề, sản phẩm đặc trưng; bảo tồn văn hóa gắn với du lịch; bảo vệ môi trường; học nghề; ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số.

Chuyên đề xây dựng nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 do Tiến sĩ Nguyễn Thị Thu Hà, giảng viên Học viện Chính sách và Phát triển, Bộ Tài chính, trao đổi đã cung cấp thêm kiến thức và góc nhìn thực tiễn để cán bộ cơ sở, đại diện các mô hình kinh tế và người dân vận dụng vào điều kiện địa phương.

Điểm đáng chú ý là những nội dung này gắn với các vấn đề người dân có thể gặp hằng ngày: làm thế nào để nâng cao hiệu quả sản xuất, phát triển sản phẩm có đầu ra ổn định, giữ gìn vệ sinh môi trường, tiếp cận chính sách hỗ trợ hay đưa công nghệ vào hoạt động kinh tế.

Trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi cao về chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc, chuyển đổi số cũng mở thêm hướng tiếp cận cho các hộ sản xuất và cơ sở kinh doanh ở nông thôn. Một sản phẩm có chất lượng, câu chuyện văn hóa rõ ràng và kênh quảng bá phù hợp sẽ có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng. Dù vậy, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng năng lực sản xuất, sự liên kết giữa các hộ dân và khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường.

Tương tự, phát triển du lịch gắn với văn hóa cần được tiếp cận từ lợi ích lâu dài của cộng đồng. Không phải mọi phong tục hay sinh hoạt truyền thống đều có thể chuyển thành sản phẩm du lịch; điều cần thiết là lựa chọn những giá trị phù hợp, bảo đảm tính chân thực và tránh thương mại hóa làm biến dạng di sản. Khi người dân được tham gia quyết định cách khai thác, được hưởng lợi từ hoạt động kinh tế, việc bảo tồn mới có thêm nền tảng vững chắc.

Tham gia hội nghị, chị Nguyễn Thị Mịch, người dân tộc Mường ở thôn Phú Cốc, cho biết các nội dung tuyên truyền giúp người dân hiểu rõ hơn chủ trương, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, cũng như cách tiếp cận những chính sách hỗ trợ về phát triển kinh tế, chăm lo đời sống, bảo vệ môi trường và gìn giữ bản sắc dân tộc.

Từ những thông tin được tiếp nhận, người dân có thêm cơ sở để chủ động tham gia các phong trào tại địa phương, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật và phát huy tinh thần đoàn kết. Điều quan trọng tiếp theo là kiến thức ấy được vận dụng ra sao trong từng gia đình, từng khu dân cư, từ việc tổ chức sản xuất đến giữ gìn môi trường sống và truyền dạy những giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Mỹ Đức Dương Văn Học mong muốn mỗi đại biểu sau hội nghị sẽ trở thành một “tuyên truyền viên”, chia sẻ những kiến thức đã tiếp nhận với gia đình, hàng xóm và bà con trong thôn, cùng nhau gìn giữ những nét văn hóa đẹp của dân tộc.

Đây là cách đưa chính sách đến gần người dân thông qua chính những người am hiểu địa bàn, có uy tín và gắn bó với cộng đồng. Vai trò của cán bộ Mặt trận, các tổ chức chính trị - xã hội và người có uy tín không chỉ nằm ở việc truyền đạt thông tin, mà còn ở khả năng lắng nghe những khó khăn phát sinh, kết nối người dân với các chương trình hỗ trợ và thúc đẩy sự đồng thuận trong quá trình thực hiện.

Dẫu vậy, một hội nghị tập huấn mới là điểm khởi đầu. Hiệu quả cuối cùng cần được thể hiện bằng những chuyển biến cụ thể: người dân hiểu và tiếp cận được chính sách, mô hình sản xuất có khả năng duy trì, sản phẩm địa phương tìm được đầu ra, môi trường nông thôn được cải thiện và những giá trị văn hóa tiếp tục được trao truyền.

Bài toán phát triển ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số vì thế không chỉ là làm sao để tăng thu nhập, mà còn là làm thế nào để sự phát triển không khiến cộng đồng mất đi những giá trị làm nên bản sắc của mình. Khi người dân có sinh kế ổn định, có kiến thức và có quyền chủ động phát huy thế mạnh địa phương, bảo tồn văn hóa sẽ không còn là nhiệm vụ riêng của một vài tổ chức, mà trở thành nhu cầu tự thân của cộng đồng.

Giữ bản sắc để mở lối làm giàu, bởi vậy, không phải là quay về với quá khứ, mà là tìm thấy giá trị của truyền thống trong tương lai. Từ những việc làm cụ thể ở cơ sở, văn hóa có thể trở thành điểm tựa cho sinh kế, còn phát triển kinh tế tạo thêm nguồn lực để di sản được gìn giữ bền lâu. Đó cũng là hướng đi để đồng bào dân tộc thiểu số tại Hà Nội nâng cao chất lượng cuộc sống, góp sức xây dựng nông thôn mới và tiếp tục làm giàu bản sắc văn hóa của Thủ đô.