GS.TS Từ Thị Loan: 'Trùng tu di tích phải đặt giá trị gốc lên hàng đầu'

Bảo tồn di tích không phải là xây mới

Di tích lịch sử, văn hóa không chỉ là công trình kiến trúc mà còn lưu giữ ký ức và những giá trị được bồi đắp qua nhiều thế hệ. Vì vậy, tu bổ không đơn thuần là sửa chữa công trình xuống cấp, mà phải hướng đến gìn giữ tính xác thực và toàn vẹn của di sản.

Chia sẻ với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, GS.TS Từ Thị Loan - Viện trưởng Viện Nghiên cứu văn hóa Thăng Long, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển văn hóa cộng đồng Việt Nam nhấn mạnh nguyên tắc quan trọng nhất trong tu bổ là bảo tồn tối đa các yếu tố gốc.

Mục tiêu tu bổ không phải làm di tích mới hơn, đẹp hơn, mà là kéo dài tuổi thọ, gìn giữ những giá trị lịch sử, văn hóa và nghệ thuật vốn có.

GS.TS Từ Thị Loan. Ảnh: Cục TDTT

Theo bà Loan, ranh giới giữa tu bổ và làm biến dạng di tích nằm ở việc hoạt động can thiệp có thực sự bảo vệ giá trị lịch sử hay đang tạo ra một công trình mới mang dáng vẻ cổ xưa. Thực tế, có những di tích sau trùng tu trở nên khang trang nhưng mất đi vẻ đẹp cổ kính, dấu tích thời gian và những yếu tố nguyên gốc không thể phục hồi.

Để tránh tình trạng này, cần tuân thủ nguyên tắc can thiệp tối thiểu, bảo tồn tối đa; chỉ sửa chữa, thay thế những bộ phận thực sự hư hỏng, không tùy tiện tháo dỡ hoặc thay đổi kết cấu, vật liệu và hình thức kiến trúc nguyên gốc. Những dấu tích lịch sử không thể bị loại bỏ chỉ vì đã cũ kỹ hoặc không còn phù hợp với thị hiếu thẩm mỹ hiện đại.

Mọi phương án tu bổ phải dựa trên hồ sơ khoa học, tư liệu lịch sử và khảo sát thực tế, tránh phục dựng theo suy đoán chủ quan. Vật liệu, kỹ thuật sử dụng cần tương thích với công trình gốc; các yếu tố bổ sung phải hài hòa nhưng có thể nhận diện, tránh nhầm lẫn với cấu kiện nguyên bản. Đồng thời, cần ưu tiên giải pháp gia cố ít xâm hại, bảo đảm an toàn công trình.

“Điều đáng lo ngại nhất không phải là di tích xuống cấp, mà là di tích bị mất giá trị nguyên gốc ngay trong quá trình được nhân danh là bảo tồn”, GS.TS Từ Thị Loan cảnh báo.

Siết giám sát, đặt trách nhiệm bảo tồn lên hàng đầu

Theo GS.TS Từ Thị Loan, rủi ro trong tu bổ không chỉ nằm ở việc thay đổi diện mạo mà còn ở nguy cơ đánh mất những thông tin lịch sử được lưu giữ trong từng cấu kiện, vật liệu. Một viên gạch cổ, cột gỗ hay mảng chạm khắc dù đã cũ vẫn có thể là chứng tích không thể thay thế. Việc thay mới hàng loạt cấu kiện, sử dụng vật liệu không tương thích hoặc bổ sung chi tiết thiếu căn cứ khoa học có thể khiến di tích biến dạng, thậm chí trở thành "công trình giả cổ".

Để hạn chế tình trạng này, bà Loan cho rằng, cần kiểm soát chặt chẽ ba khâu: khảo sát, lập dự án; thẩm định phương án tu bổ; giám sát thi công. Khâu khảo sát phải xác định rõ những yếu tố gốc cần bảo vệ, cấu kiện cần gia cố và bộ phận buộc phải thay thế. Việc lập phương án không thể theo tư duy xây dựng thông thường, lấy tiến độ hoặc kinh phí làm căn cứ quyết định mức độ can thiệp.

Khâu thẩm định cần có sự tham gia thực chất của chuyên gia bảo tồn, kiến trúc, khảo cổ, lịch sử và mỹ thuật truyền thống, tránh tình trạng thẩm định hình thức, hợp thức hóa phương án thiếu cơ sở khoa học. Trong quá trình thi công, việc giám sát phải được thực hiện thường xuyên, nhất là khi tháo dỡ hoặc thay thế cấu kiện gốc. Mọi thay đổi so với phương án được phê duyệt cần được xem xét theo quy định.

Bên cạnh đó, cần thiết lập cơ chế giám sát độc lập, công khai hồ sơ tu bổ và tạo điều kiện để chuyên gia, cộng đồng tham gia theo dõi. Trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị tư vấn, thi công và cơ quan quản lý phải được xác định rõ, đi kèm chế tài đủ sức răn đe.

Từ thực tế bảo tồn di tích tại Hà Nội, GS.TS Từ Thị Loan cho rằng một bất cập đáng chú ý là tư duy thiên về xây dựng công trình, chưa chú trọng đúng mức đến cảnh quan, không gian văn hóa và các thực hành tín ngưỡng truyền thống. Việc mở rộng công trình phụ trợ, tổ chức dịch vụ thiếu phù hợp hoặc thương mại hóa hoạt động tại di tích có thể làm suy giảm giá trị không gian di sản.

Vì vậy, cần chuyển từ tư duy tu bổ từng công trình sang bảo tồn tổng thể di tích như một không gian di sản sống, bao gồm kiến trúc, cảnh quan, ký ức lịch sử và đời sống văn hóa cộng đồng. Đồng thời, phải phân định rõ khu vực bảo vệ nghiêm ngặt với không gian phục vụ tín ngưỡng, tham quan và dịch vụ; kiểm soát hoạt động kinh doanh, mật độ khách và những tác động có thể xâm hại yếu tố gốc.

Khởi công phục dựng Điện Kính Thiên trong năm 2026 là chủ trương lớn đã được HĐND TP Hà Nội thông qua. Ảnh: Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long Hà Nội

Cộng đồng địa phương cần được tham gia quản lý, giám sát và thực hành di sản; nguồn thu từ du lịch cần được quan tâm tái đầu tư cho công tác bảo tồn. Bà Loan đặc biệt nhấn mạnh nguyên tắc: bảo tồn là nền tảng, sinh hoạt tín ngưỡng là nhu cầu chính đáng, còn du lịch là phương thức phát huy giá trị, không phải mục tiêu chi phối di sản.

Để nâng cao hiệu quả bảo tồn, cần chuẩn hóa quy trình tu bổ từ khảo sát, lập hồ sơ đến nghiệm thu; chuyên nghiệp hóa đội ngũ làm công tác bảo tồn, chú trọng đào tạo nhân lực am hiểu kỹ thuật truyền thống. Nguồn kinh phí cũng cần được bảo đảm tương xứng, ưu tiên bảo dưỡng thường xuyên và phòng ngừa xuống cấp thay vì chờ di tích hư hỏng nghiêm trọng mới đại tu.

Đặc biệt, hiệu quả dự án phải được đánh giá bằng mức độ bảo tồn yếu tố gốc, tính xác thực và khả năng trao truyền giá trị di sản, không chỉ bằng tiến độ, kinh phí hay diện mạo công trình.

Bảo tồn di tích đòi hỏi sự thận trọng, hiểu biết chuyên môn và trách nhiệm lâu dài. Những cấu kiện nguyên gốc bị phá bỏ, chứng tích lịch sử bị xóa nhòa sẽ không dễ phục hồi. Vì vậy, mỗi dự án tu bổ cần được nhìn nhận như một quá trình gìn giữ ký ức lịch sử, văn hóa cho các thế hệ mai sau, chứ không phải cuộc xây dựng nhằm tạo ra diện mạo khang trang.