Mở cơ chế, 'siết' trách nhiệm!

Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ phát biểu tại phiên thảo luận tổ
Ảnh: Lâm Hiển

Có xu hướng mở rộng áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù?

Sáng qua, Quốc hội đã thảo luận tổ về chủ trương đầu tư 5 dự án giao thông trọng điểm quốc gia gồm: 3 dự án đường bộ cao tốc (Khánh Hòa - Buôn Ma Thuột, Biên Hòa - Vũng Tàu, Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng) và 2 dự án đường vành đai (Vành đai 4 Vùng thủ đô Hà Nội và Vành đai 3 TP. Hồ Chí Minh). Nếu cả 5 dự án này đều được Quốc hội thông qua thì đây sẽ là con số kỷ lục các dự án trọng điểm quốc gia được Quốc hội thông qua trong một kỳ họp, thậm chí là trong một nhiệm kỳ bởi trước đó, cả nhiệm kỳ Khóa XIV, Quốc hội chỉ xem xét, quyết định chủ trương đầu tư 1 dự án quan trọng quốc gia. Như vậy để thấy rằng áp lực và khối lượng công việc phải chuẩn bị cho việc trình 5 dự án này ra Quốc hội là vô cùng lớn.

“Về chủ trương thì đúng như các đại biểu đã nói, không có gì phải bàn vì toàn là các dự án cấp bách, động lực, lan tỏa vùng, kết nối các địa phương. Các cơ quan chức năng có thẩm quyền cũng đã đồng ý về chủ trương. Vấn đề còn lại là cách thức làm thế nào, phương thức đầu tư ra sao, cơ chế chính sách đặc thù như thế nào để triển khai được thì giao cho Đảng đoàn Quốc hội và Ban cán sự Đảng Chính phủ nghiên cứu, triển khai. Phương án trình ban đầu rất khác so với phương án trình Quốc hội lần này”, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ chia sẻ với các đại biểu Quốc hội Đoàn TP. Hải Phòng, Bắc Ninh và Kiên Giang.

Thời điểm Ủy ban Thường vụ Quốc hội gửi phiếu xin ý kiến đại biểu Quốc hội về chương trình Kỳ họp thứ Ba thì Chính phủ mới dự kiến trình dự án đường Vành đai 3 và dự án đường Vành đai 4, chưa có 3 dự án đường cao tốc. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã tổ chức rất nhiều phiên họp không chính thức và 3 phiên chính thức để cho ý kiến về 5 dự án này. Đầu Kỳ họp thứ Ba, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã trình Quốc hội đưa vào chương trình 5 dự án này, nhưng sau đó vẫn phải xin Quốc hội lùi lại. Bởi lẽ, thứ bảy vừa qua (ngày 4.6 - PV), Ủy ban Thường vụ Quốc hội mới họp, xem xét, quyết định được các yếu tố thành phần vốn. Trên cơ sở ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Chính phủ đã trình phương án vốn Trung ương gồm 3 nguồn: tăng thu tiết kiệm chi, vốn từ gói kích thích kinh tế, vốn dư từ tiết kiệm, sắp xếp lại của Bộ Giao thông Vận tải và vốn của địa phương.

"Nếu không có phiên họp ngày 4.6 vừa qua thì hôm nay cũng chưa trình 5 dự án này ra Quốc hội được. Sau khi tiếp thu ý kiến của Ủy ban Thường vụ Quốc hội tại phiên họp ngày 12.5 và ngày 4.6 thì hai bên mới thống nhất được tờ trình và hồ sơ, báo cáo thẩm tra để trình Quốc hội vào sáng nay, 6.6. Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã rất công phu, Chính phủ đã rất cầu thị. Khi trình Quốc hội là cơ quan trình và cơ quan thẩm tra đã cơ bản thống nhất, đồng thuận cao", Chủ tịch Quốc hội nêu rõ.

Không lăn tăn về tính cấp bách của các dự án này, song ĐBQH Nguyễn Danh Tú (Kiên Giang) và một số đại biểu Quốc hội bày tỏ chưa yên tâm khi 5 dự án có xu hướng mở rộng việc áp dụng cơ chế, chính sách đặc thù. Một số đại biểu cho rằng điều này có thể dẫn đến những hệ lụy phức tạp về pháp lý, về tổ chức triển khai thực hiện và gây hệ lụy tiêu cực về quản lý, quản trị dự án, làm giảm hiệu quả hoặc không đạt được mục tiêu đề ra.

Chia sẻ những băn khoăn này, Chủ tịch Quốc hội một lần nữa nhấn mạnh quan điểm: tình thế đặc biệt phải có giải pháp đặc biệt. "Trong giai đoạn đặc biệt hiện nay khi chúng ta vừa trải qua rất nhiều khó khăn do tác động của dịch bệnh Covid-19 và đang phải thúc đẩy nhanh tiến trình phục hồi, phát triển kinh tế - xã hội thì phải có những cơ chế, chính sách đặc biệt, đặc thù, khác với quy định của pháp luật hiện hành để hỗ trợ triển khai các dự án này".

Phân tích cụ thể hơn, Chủ tịch Quốc hội nêu rõ, Luật Ngân sách nhà nước không cho phép lấy ngân sách cấp này chi cho cấp kia. Về nguyên tắc, đầu tư đường cao tốc là trách nhiệm của Trung ương, đường song hành, đường vành đai là trách nhiệm của địa phương. Nhưng trong tình hình ngân sách trung ương gặp khó khăn còn địa phương có nguồn thu từ đất đai khá lớn thì cần thiết phải cho phép Trung ương và địa phương cùng làm, tùy theo khả năng đóng góp của địa phương và cam kết của địa phương.

Hay Luật Giao thông đường bộ quy định cao tốc và quốc lộ là do Bộ Giao thông Vận tải quản lý, còn tỉnh lộ trở xuống do địa phương quản lý. Nhưng nếu 5 dự án đường giao thông này được Quốc hội thông qua, một mình Bộ Giao thông Vận tải không thể lo hết được, do đó phải giao cho địa phương có dự án đi qua làm đại diện cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Phương án này không đúng với quy định của Luật nhưng tình hình cấp bách như hiện nay thì cần cho phép thực hiện khác với quy định của luật. Theo đó, Dự án đường Vành đai 3, Vành đai 4 là giao hết cho các địa phương, TP. Hồ Chí Minh làm đầu mối của dự án đường Vành đai 3, TP. Hà Nội làm đầu mối của dự án đường Vành đai 4. Kèm với đó, Ủy ban Kinh tế đã đề nghị Chính phủ làm rõ khái niệm cơ quan "đầu mối" là như thế nào, trách nhiệm cụ thể ra sao để bảo đảm thực hiện từng đoạn nhưng vẫn thống nhất về quy chuẩn, vận hành trên toàn tuyến. Riêng với 3 dự án cao tốc thì có dự án đi qua nhiều tỉnh như Biên Hòa - Vũng Tàu, dự án Châu Đốc - Cần Thơ - Sóc Trăng, Buôn Mê Thuột - Khánh Hòa thì vẫn giao cho Bộ Giao thông Vận tải phụ trách.

Hay Luật Xây dựng không cho phép tách dự án theo địa giới hành chính mà phải lập dự án theo nguyên tắc vận hành độc lập. Nếu quá máy móc như thế trong giai đoạn phục hồi phát triển hiện nay thì có cần thiết không? Vì thế, Đảng đoàn Quốc hội đã thống nhất với Ban cán sự Đảng Chính phủ trình Quốc hội cho phép áp dụng cơ chế chia dự án theo địa giới hành chính.

Hay Luật PPP quy định phần đóng góp của tư nhân không dưới 50%, Nhà nước không vượt quá 50%, nhưng phần góp vốn của Nhà nước của dự án đường Vành đai 4 theo phương án trình là đến 66%, thời hạn thu hồi vốn vẫn là 21 năm, ngân hàng toàn đi huy động vốn ngắn hạn và trung hạn mà cho vay đến 21 năm là cũng khó khăn rồi. Nếu “chẻ” đúng ra, Nhà nước và tư nhân phải 50 - 50 thì chắc không có nhà đầu tư nào bỏ tiền ra. Cho nên cũng phải xin cơ chế đặc thù.

“Phải bàn nát nước, kỹ đến nỗi những vấn đề kỹ thuật mà Chủ tịch Quốc hội cũng nhớ hết như thế để thấy rằng cần chọn phương án tối ưu nhất, phải cho áp dụng một số cơ chế, chính sách đặc biệt, đặc cách, đặc thù và chỉ áp dụng cho các dự án cụ thể này, trong giai đoạn phục hồi kinh tế hiện nay thôi”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Trao quyền nhiều thì phải tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát

Cùng với việc cho phép áp dụng các cơ chế, chính sách đặc thù như vậy, Chủ tịch Quốc hội cũng nêu rõ, phải nâng cao trách nhiệm, cá thể hóa trách nhiệm trong toàn bộ quá trình triển khai thực hiện, nhất là trách nhiệm của người đứng đầu.

Theo Chủ tịch Quốc hội, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã kết luận rất rõ và sẽ thể hiện trong dự thảo Nghị quyết trình Quốc hội về trách nhiệm thực hiện. Địa phương phải cam kết trước Chính phủ về việc bố trí vốn, còn Chính phủ phải cam kết với Quốc hội. Cam kết này cũng rất chặt chẽ: một là, tổng số vốn bố trí là bao nhiêu; hai là, phân kỳ đầu tư như thế nào, nếu trong trường hợp phải điều chỉnh vốn đầu tư thì địa phương cũng phải cam kết bỏ thêm phần tương ứng để hoàn thành dự án; ba là, vốn ngân sách của địa phương phải nằm trong kế hoạch đầu tư công trung hạn của địa phương.

"Lúc đầu Chính phủ đề xuất phương án cho giải ngân linh hoạt, nhưng Ủy ban Thường vụ Quốc hội không đồng ý. Linh hoạt thì có thể vốn Trung ương giải ngân xong rồi ngồi chờ vì vốn địa phương không có, không giải ngân được. Anh đã cam kết rồi là phải có, không phải là vẽ ra rồi báo cáo cho xong mà phải có phương án cụ thể. Vừa qua HĐND một số địa phương đã phải họp để quyết định vấn đề ngân sách của địa phương. Chúng ta trao quyền nhiều thì phải tăng cường thanh tra, kiểm tra, giám sát, cá thể hóa trách nhiệm, tránh những hệ lụy xấu có thể xảy ra. Người nào quyết định thì người đó phải chịu trách nhiệm. Cho anh chỉ định thầu mà sau này nhà thầu không đủ năng lực, làm không đến nơi đến chốn thì người quyết định chỉ định thầu phải chịu trách nhiệm”, Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Bày tỏ hoàn toàn nhất trí với vấn đề được các đại biểu Quốc hội đặt ra, đó là làm thế nào để tổ chức triển khai 5 dự án này cho khả thi, hiệu quả, Chủ tịch Quốc hội cũng nêu rõ, hồ sơ các dự án trình Quốc hội lần này đã có sự thay đổi rất lớn về thời hạn hoàn thành từng dự án. Ủy ban Thường vụ Quốc hội chỉ ưu tiên đặc biệt nhất về nguồn vốn và tiến độ đối với dự án đường Vành đai 3 để cơ bản hoàn thành trong năm 2025, quyết toán và đưa vào sử dụng trong năm 2026 vì dự án này không chỉ có ý nghĩa với miền Đông Nam Bộ mà còn cho cả miền Tây Nam Bộ nữa. 4 dự án còn lại, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã đề xuất và Chính phủ cũng đã thống nhất giãn tiến độ ít nhất là 1 năm (cơ bản hoàn thành trong năm 2026, 2027 - PV) để bảo đảm tính khả thi trong tổ chức thực hiện, không gây căng thẳng về nguồn vốn, đồng thời dành một nguồn vốn nhất định của giai đoạn này để đầu tư cho một số dự án động lực của địa phương khác.

Với hồ sơ 5 dự án trình Quốc hội lần này, Chủ tịch Quốc hội khẳng định, Ủy ban Thường vụ Quốc hội đã xem xét kỹ lưỡng, cơ chế chính sách đặc thù nào chấp nhận được thì đều đã chấp nhận và trình Quốc hội. Dù vậy, đúng như Chủ tịch Quốc hội đã lưu ý, có nhiều khó khăn, thách thức trong việc thực hiện 5 dự án này. Vì thế, phải đặc biệt chú trọng công tác tổ chức thực hiện. Bối cảnh đặc biệt cần lựa chọn giải pháp tối ưu nhất và đồng thời phải có quyết tâm chính trị cao nhất, tinh thần trách nhiệm cao nhất từ tất cả các chủ thể trong thực hiện dự án.