Giữa nhịp sống hiện đại ngày càng hối hả, khi nhiều giá trị truyền thống đứng trước nguy cơ mai một, vẫn có những người lặng lẽ đi ngược dòng thời gian để tìm lại ký ức văn hóa dân tộc. Họ là nhà thơ, nhà báo, cộng tác viên, nghệ nhân dân gian... những người dành nhiều năm tháng rong ruổi bản làng, sưu tầm tư liệu, ghi chép phong tục cộng đồng qua từng trang viết. Với họ, cầm bút không chỉ là sáng tạo văn chương mà còn là trách nhiệm gìn giữ những giá trị văn hóa cha ông để lại.
Tháng 6/2025, nghệ thuật trình diễn dân gian hát Thường rang, Bộ mẹng dân tộc Mường được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Từ đây, 2 thể hát dân ca đặc sắc nhất trong kho tàng văn hóa dân gian dân tộc Mường được chủ thể là cộng đồng Mường các xã khu vực Hòa Bình cũ phát huy giá trị.
Âm thanh ấy chỉ hiện lên trong trí tưởng tượng, nhưng lại khiến người ta gai người như thể đang thực sự lắng nghe. Không phải tiếng trống hội rộn ràng, cũng chẳng phải âm cồng chiêng quen thuộc của núi rừng. Đó là thứ âm thanh trầm sâu, dội vào lòng người như tiếng vọng của thời gian. Giữa không gian tĩnh lặng của Bảo tàng Hùng Vương (cơ sở 3), những chiếc trống đồng nằm im lìm. Song càng tĩnh lặng, người ta càng cảm nhận rõ một điều: chúng chưa bao giờ thực sự 'im tiếng'.
Diễn ra trong 2 ngày 23 - 24/2 (mùng 7 - 8 tháng Giêng), Lễ hội Đình Băng (xã Ngọc Sơn) thu hút hàng nghìn người dân và du khách thập phương đến dâng hương. Sự kết hợp hài hòa giữa phần lễ trang trọng và phần hội sôi nổi đã tạo nên dấu ấn đẹp, góp phần tôn vinh giá trị văn hóa, lịch sử, tinh thần của địa phương.
Đối với cộng đồng dân tộc thiểu số sinh sống trên địa bàn các xã thuộc vùng Mường Vang, Tết cổ truyền là dịp quan trọng nhất trong năm với các nghi thức đặc trưng, hoạt động vui chơi đón Tết phong phú, mang đậm bản sắc văn hóa.
Cách đây 6 năm, Câu lạc bộ (CLB) Mo Mường Lạc Sơn chính thức ra mắt và đi vào hoạt động, trở thành 'Ngôi nhà chung' của các nghệ nhân, nhà khoa học, nhà nghiên cứu về Mo Mường và những người yêu mến Mo Mường.
Những ngày giáp Tết, căn nhà nhỏ của gia đình bà Bùi Thị Cùi, chủ cơ sở sản xuất rượu cần Mường Vang ở tổ 2, phường Phương Lâm cũ (nay là phường Hòa Bình, tỉnh Phú Thọ) gần như không có ngày nghỉ. Từ sáng sớm đến tối mịt, gian bếp luôn đỏ lửa. Tiếng người gọi nhau, tiếng xóc trấu, trộn men, đóng vò rộn ràng như một phiên chợ nhỏ. Đó là 'mùa' rượu cần vào vụ. Những vò rượu nâu sẫm được đậy kín, xếp ngay ngắn dọc hiên nhà chờ theo xe khách, tàu hỏa, theo những chuyến đi xa trở về mùa sum họp.
Theo quan niệm truyền thống, người Mường ở 4 vùng Mường lớn bắt đầu đón Tết Năm mới từ ngày 27 tháng Chạp năm cũ và kéo dài đến hết ngày mùng 7 tháng Giêng năm mới.
Ngày 26/12, Câu lạc bộ (CLB) Mo Mường Lạc Sơn, xã Thượng Cốc tổ chức Lễ tổng kết hoạt động năm 2025, bàn phương hướng nhiệm vụ năm 2026 và kết nạp hội viên mới. Dự chương trình có đại diện lãnh đạo Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh, đại diện cấp ủy, chính quyền xã Thượng Cốc cùng đông đảo nghệ nhân Mo Mường đến từ các CLB, Ban liên lạc Mo Mường các xã trên địa bàn.
Giữa những thung lũng xanh rì của xứ Mường, có những câu chuyện chưa từng được viết thành sách. Nó cũng chẳng thuộc về bất kỳ nghi lễ chính thống nào. Nhưng nó lại đậm đặc linh khí của núi rừng mà mỗi thế hệ người Mường vẫn truyền cho nhau, đầy thiêng liêng huyền hoặc. Trong số ấy, 'bùa yêu' luôn đứng ở ranh giới giữa niềm tin và nỗi sợ...
Đối với người Mường, bếp lửa trên nhà sàn không chỉ là nơi nấu nướng, thắp sáng, mà còn là nơi sưởi ấm khi giá rét, nơi hội tụ của gia đình sau mỗi ngày lao động. Bếp lửa được ví như linh hồn trong ngôi nhà và chứa đựng phong tục, tín ngưỡng, được trân trọng và thần thánh hóa. Chính vì vậy, đắp bếp là công việc đặc biệt quan trọng và thiêng liêng khi dựng nhà mới.
Một buổi sớm thu, tôi trở lại vùng đất Mường Vang theo những lời hẹn cũ. Con đường lên xứ Chiềng Vang xã Tân Lập, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình cũ (nay là xã Mường Vang) quanh co ẩn hiện trong sương. Đất Mường Vang giờ thuộc tỉnh Phú Thọ, nhưng dấu xưa của một vùng đất từng vang danh với 'hoa hậu đầu tiên của xứ Mường' vẫn còn phảng phất đâu đó giữa những nếp nhà sàn phủ rêu, tiếng chiêng vọng xa trong gió.
Là hồn thiêng của dân tộc, di sản văn hóa Mo Mường đang được các cấp, ngành và cộng đồng xứ Mường chung tay hoàn thiện hồ sơ quốc gia trình UNESCO ghi danh. Hành trình này không chỉ bảo tồn, khẳng định giá trị Mo Mường mà còn khơi mở để di sản trở thành tài nguyên văn hóa, góp phần phát triển bền vững và nâng cao vị thế văn hóa Mường nói riêng, văn hóa Việt Nam nói chung trên thế giới.
Với những giá trị đặc biệt và được xác định là di sản 'đang sống', nhưng Mo Mường đứng trước nguy cơ mai một. Chính vì vậy, Phú Thọ và 5 tỉnh, thành phố có người Mường sinh sống đã và đang nỗ lực trên hành trình đưa Mo Mường đệ trình UNESCO ghi danh trong danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp .
Người Mường ở nước ta cư trú đông nhất tại tỉnh Phú Thọ mới. Trải qua hàng nghìn năm, đồng bào đã sáng tạo, chắt lọc, lưu giữ kho tàng di sản văn hóa phong phú, đặc sắc. Trong đó, Mo là một hiện tượng văn hóa nổi trội, đặc biệt quý giá, được coi là hồn thiêng của dân tộc. Mo Mường đã được công nhận Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và đang trong lộ trình ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Di sản vô giá này cần được bảo vệ và phát huy, nhất là sau hợp nhất trong không gian văn hóa Đất Tổ.
'Tết Độc lập' 2/9 được đồng bào dân tộc Mường ở xóm Mừng, xã Cao Phong, tỉnh Phú Thọ tổ chức trọng thể và được coi là ngày lễ lớn nhất trong năm sau Tết Nguyên đán. Từ mỗi nếp nhà đến khắp các thôn xóm trong bản đều nhộn nhịp cờ hoa, người người hân hoan vui đón Tết. Đây là truyền thống đã được người Mường duy trì kể từ khi Bác Hồ đọc Tuyên ngôn Độc lập khai sinh ra nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa cho đến nay.
Khi nhắc đến những người nghiên cứu văn hóa dân tộc Mường ở Việt Nam, ai cũng đều biết đến ông Bùi Huy Vọng ở xóm Bưng Cọi, xã Hương Nhượng, huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là xã Lạc Sơn, tỉnh Phú Thọ. Không qua bất cứ trường lớp chính quy nào, nhưng với niềm đam mê, ông đã tự học, tự rèn để trở thành gương mặt tiêu biểu trong nghiên cứu về văn hóa Mường.
Hát Thường Rang, Bộ mẹng là một trong những sinh hoạt văn hóa thuộc loại hình nghệ thuật dân gian nổi bật nhất của dân tộc Mường, tỉnh Hòa Bình (cũ), nay là tỉnh Phú Thọ. Đặc biệt là vừa được Bộ VH-TT&DL đưa vào danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Những làn điệu thiết tha vang vọng bản Mường giữ nhịp cho một di sản sống động, độc đáo, xứng đáng được ghi danh.
Trong Đề án sáp nhập hợp nhất 3 tỉnh Phú Thọ, Vĩnh Phúc và Hòa Bình thành tỉnh Phú Thọ đặt ra yêu cầu cao về tinh thần đoàn kết và bản sắc văn hóa vùng miền. Câu chuyện giữ gìn và phát huy văn hóa dân tộc Mường càng trở nên cấp thiết sau sáp nhập, bởi chỉ tính riêng ở Hòa Bình (cũ) tỷ lệ dân tộc Mường chiếm trên 63% dân số. Đây không chỉ là vấn đề bản sắc, mà còn là yếu tố cốt lõi để tỉnh Phú Thọ phát triển bền vững, khẳng định vị thế trong một không gian hành chính mới rộng lớn hơn.
Sắc bùa hay còn gọi 'phường xéc bùa', 'phường chúc', 'phường bùa' là loại hình hoạt động văn hóa dân gian, truyền thống của đồng bào Mường trong những ngày Tết Nguyên đán.
Khi sắc thắm hoa đào bung nở gọi mùa xuân về - một năm mới đã sang. Trong hân hoan niềm vui đón tết, khắp bản làng người Mường, các phường chúc (phường bùa) lại rộn ràng theo chân nhau 'đi từng ngõ, gõ cửa từng nhà' để âm thanh cồng chiêng vang vọng không gian, cùng những bài hát sắc bùa thấm đẫm ý nghĩa, thay cho lời chúc tốt đẹp mừng năm mới.
Theo Cục Di sản văn hóa, Bộ VHTT&DL, Mo Mường hiện có tại 7 tỉnh, thành: Hòa Bình, Ninh Bình, Phú Thọ, Sơn La, Thanh Hóa, Đắk Lắk và Hà Nội. Trước nguy cơ 'báu vật' bị mai một, hành trình bảo vệ Mo Mường của những người tràn đầy tâm huyết và trí tuệ được khởi động.
Những ngày cuối năm 2022, người Mường nói riêng, người yêu di sản văn hóa nói chung vui mừng trước thông tin hồ sơ đệ trình UNESCO ghi danh Mo Mường vào danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp được triển khai xây dựng.
Mo Mường được hình thành nên trên nền tảng văn hóa riêng biệt của người Mường. Dù vậy, trong dòng chảy lịch sử của tôn giáo, tín ngưỡng trên thế giới, ta lại có thể bắt gặp những nét tương đồng và khác biệt giữa nó và một số hình thức nghi lễ tín ngưỡng khác.