"Ăn cho đã cái nư", "làm nư", "nư lên" là các cách nói Nam Bộ, đã được nhiều từ điển giải nghĩa.
Ở kỳ trước, chúng tôi đã điểm lại một số cách giải thích nghĩa đen của thành ngữ 'Nghe hơi nồi chõ' trong các từ điển và sách nghiên cứu, đồng thời chỉ ra những điểm không thuyết phục. Qua các cứ liệu ngôn ngữ, bài viết cũng đã chứng minh 'nghe' trong thành ngữ này không phải là nghe bằng tai mà có nghĩa là ngửi, còn 'hơi' là mùi, chứ không phải độ sôi, tiếng nước sôi, hay hơi nước bốc lên từ nồi chõ.
Xuân Bính Ngọ - Hiện nay trong dân gian xứ Quảng vẫn nhắc tới khá nhiều truông như truông Phường Rạnh, truông Nông Sơn (Nông Sơn), truông Dài (Tam Kỳ), truông Sứ, truông Nước (Duy Xuyên, Quế Sơn), truông Tranh (Hòa Vang)... mà ít người biết đến truông Vực Rắn - một cánh truông lớn của vùng đất Quảng Nam xưa.
Vua Tiếng Việt (7/11/2025) yêu cầu người chơi sắp xếp từ: 'ngây/ Vò/ thơ/ phận/ dày/ chút'. Đáp án của Vua Tiếng Việt là 'Dày vò chút phận ngây thơ'.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nói về hai từ ghép bị nhận lầm là từ láy, đó là dằn dỗi và vùng vằng. Trong chuyên mục này, chúng tôi tiếp tục phân tích kết cấu đẳng lập của hai từ 'sồ sề' và 'sống sít'. (Phần để trong ngoặc kép là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên - NXB Khoa học Xã hội, 2011; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
'Đánh hôi' nghĩa là gì? 'Nhân có vụ đang đánh nhau, cũng xông vào để đánh (thường là người vốn ghét sẵn) - Đại từ điển tiếng Việt (1999) giải thích. Còn theo Từ điển tiếng Việt của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, bản in 1988: 'Đánh hôi': 'Lợi dụng đánh người vốn mình không ưa nhân lúc có vụ đánh nhau'.
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã có bài viết 'Nuộc lạt và nút lạt', trong đó chỉ rõ sự khác nhau của 'nút' và 'nuộc'. Cụ thể 'nút' là chỗ hai đầu dây buộc vào nhau, còn 'nuộc' là vòng dây buộc để dẫn đến 'nút', chứ không phải 'ngôn ngữ miền Nam' gọi 'nút' là 'nuộc'.
Từ năm 1895, ông Hùinh Tịnh Paulus Của có ghi nhận 'tiếng mới' thuở ấy vừa du nhập vào lời ăn tiếng nói: 'Làm lửa' - nay chẳng hề thấy ai sử dụng, tự nó đã đào thải, cụm từ này được giải thích: 'Lãnh việc chụm lửa dưới tàu khói'. Tương tự,'Một lần nhúm bếp lửa một lần khó', mấy ai còn nhớ đến nghĩa bóng: 'Nhen nhúm, gây dựng cho ra sự nghiệp, cho thành đôi bạn thì là rất khó'.
Chương trình Vua Tiếng Việt đưa ra câu hỏi: 'Có bao nhiêu lỗi sai chính tả trong câu: 'Cái nút vừa sổ ra, thì loeng xoeng, cả món tiền rơi tiệt cả xuống ghạch'?
Trong một bài viết trên mạng xã hội, tác giả nọ viết 'Mưa sầm sầm. Lá bắt đầu giạt vào sân...'. Câu này mô tả cơn mưa lớn đổ xuống đường phố, nước nhanh chóng dềnh lên, khiến lá khô trôi giạt vào sân nhà.
Vua Tiếng Việt (25/4/2025) yêu cầu 'Hãy viết lại cho đúng từ sau: nuốt trửng'. Người chơi viết lại thành 'nuốt chửng', thì được người dẫn chương trình xác nhận là đúng, và đáp án hiện trên màn hình hai chữ 'nuốt chửng'.
Một chương trình giải trí về tiếng Việt dẫn ngữ liệu 'đời hồi này như một ghánh phở bánh chương mỡ nguội đóng váng', và đưa ra câu hỏi 'có bao nhiêu lỗi sai chính tả'. Người chơi trả lời 'có hai lỗi chính tả'. Chương trình chấp nhận câu trả lời, và 'hai lỗi sai chính tả' được xác định đó là 'ghánh' và 'chương'.
Đọc Tiếng Việt cắc cớ cũng cứng cựa (NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2024), ta thấy Lê Minh Quốc 'vòng vo' không phải vì 'không dám nói thẳng vào vấn đề', mà là đi quanh truy tìm cho rõ ngọn ngành từng câu từng chữ trong tiếng Việt.
Tục ngữ Việt Nam dự đoán thời tiết có một câu rất lạ 'Một ngôi sao, một ao nước '.
Ghi nhận về vốn từ trong từ điển, tự vị nói chung bao giờ cũng đi sau lời ăn tiếng nói đã xuất hiện ngay trong đời sống, có thể do không cập nhật hoặc bỏ sót. Điều này hết sức bình thường. Vì thế, có những từ/ cụm từ đang sử dụng, một khi nghe/ nói bất kỳ ai cũng hiểu nhưng nếu ai cắc cớ đặt câu hỏi: 'Bắt đầu từ đâu, do đâu nó lại xuất hiện?'. Đã đành các từ đã có từ xa lắc xa lơ, nay tìm hiểu đã khó, vậy, từ mới ra đời gần đây dễ dàng hơn chăng? Không hề. Cũng khó y chang nhau.
'Đừng chờm mà có ngày chấn móng' là câu tục ngữ Việt Nam thuộc loại cổ xưa và khá khó hiểu. Không biết 'chờm', 'chấn' ở đây là gì?; 'móng' là móng nhà hay móng lừa, móng ngựa? Có lẽ, việc đầu tiên là chúng ta tìm đến từ điển xem sao:
ục ngữ Việt Nam có câu 'Ai nỡ ăn cướp cơm chim' (Dị bản Ai nỡ ăn cướp cơm chim mắm vét). Ngoài ra còn có thành ngữ 'Ăn cướp cơm chim', được nhiều sách thu thập và xếp vào diện tục ngữ.
Tục ngữ Việt Nam có câu Cháy nhà ra mặt chuột (dị bản Cháy nhà mới ra mặt chuột).
L.T.S: Sau ba bài viết liên quan đến liêm chính khoa học đăng trên các số báo phát hành từ ngày 08 đến 10/11 vừa qua, Chuyên đề Công an TPHCM xin khép lại những ý kiến với cách nhìn đa chiều lần này bằng bài viết của nhà nghiên cứu Hoàng Tuấn Công về 'đạo văn'.
Đây là một từ có 1 âm tiết trong tiếng Việt nhưng rất khó có thể cắt nghĩa nếu không đặt nó vào ngữ cảnh tình huống. Cũng bởi tiếng có những biến thể từ vựng với những ngữ nghĩa biểu hiện khác nhau.
Sách Thành ngữ bằng tranh (NXB Kim Đồng, 2020), cho rằng 'nuôi báo cô' chính là nuôi 'bà cô' mà ra. Cụ thể, sách này giải thích:
Trong tiếng Việt, 'cổ kính' là từ khá thông dụng. Tuy nhiên, việc giải nghĩa từ, yếu tố cấu tạo từ của 'cổ kính' trong các sách từ điển tiếng Việt còn thiếu thống nhất.
Từ điển từ láy tiếng Việt (Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên) thu thập vài giải nghĩa: 'nanh nọc tt. Đanh đá, hung ác và hiểm độc, thường lộ ra một cách đáng sợ. Con người gian ác, nanh nọc'.
Tại sao mỗi cuốn sách của học giả An Chi ra đời lại tạo nên sự tranh luận dữ dội, lẫn hoan nghênh nhiệt liệt? Để trả lời câu hỏi này, có lẽ cần đọc lại những bộc bạch của An Chi lúc sinh thời, để qua đó, chúng ta có thể hiểu thêm phần nào đó.
Nhà thơ Lê Minh Quốc có nụ cười tươi rói. Anh làm việc nhiều, liên tục, như thể năng lượng sáng tạo suốt mấy chục năm qua lăn lộn với cuộc sống vẫn chưa hề vơi cạn.
Dạng đầy đủ của câu tục ngữ này là 'Khôn cho người dái, dại cho người thương, dở dở ương ương chỉ tổ người ghét'.