Không phải gia đình nào cũng đã tìm được hài cốt người thân. Nhưng có gia đình, khi nhận lại lá thư hay kỷ vật thất lạc hơn nửa thế kỷ, đã gọi đó là “Một sự trở về”. Lời chia sẻ được PGS.TS Alex-Thái Đình Võ nhắc tới tại New York gợi mở một cách nhìn sâu hơn về công việc của Dự án TTU–VWAI: từ những tài liệu chiến tranh lưu giữ tại Hoa Kỳ, lần tìm tên tuổi, hành trình và thân nhân của người lính, để những phần ký ức còn lưu lạc có cơ hội trở về quê hương.
Thế giới chưa bao giờ gắn kết chặt chẽ như hôm nay, nhưng lòng tin chiến lược và khả năng hành động chung lại đứng trước nhiều thử thách. Đến New York dự Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc (LHQ) khóa 81, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mang theo thông điệp hòa bình, hợp tác và trách nhiệm của Việt Nam. Tinh thần ấy được nối dài trong các hoạt động song phương tại Hoa Kỳ, từ câu chuyện hàn gắn những vết thương quá khứ đến những kết nối cho tương lai.
Trong Dự án “Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích trong Chiến tranh”, Đại học Texas Tech không đảm nhiệm việc khai quật hay giám định ADN. Vai trò đặc thù của trường nằm ở điểm khởi đầu của hành trình: biến hàng triệu trang tư liệu thời chiến thành hồ sơ về những con người cụ thể. Hồ sơ đó liên quan đến một đơn vị, một trận đánh và một nơi chôn cất có thể xác minh.
Bên chén trà nóng cùng đĩa hoa quả, trong ngôi nhà nhỏ ở phố Đội Cấn, câu chuyện không chỉ dừng lại ở việc ôn nhớ quá khứ. Từ hành trình của hai cuốn nhật ký, các thành viên trong cuộc gặp cùng suy nghĩ về những việc cần tiếp tục thực hiện hôm nay: gìn giữ ký ức trung thực, khai thác các nguồn tư liệu chiến tranh vì mục đích nhân đạo, tăng cường kết nối giữa các cơ quan lưu trữ của Việt Nam và Hoa Kỳ, đồng thời chung tay tìm kiếm những người còn mất tích sau chiến tranh.
Ngày 22/7, tại Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, Tổ chức cộng đồng 'Trái tim người lính' phối hợp với Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam, dự án 'Sáng kiến tìm kiếm Người Việt Nam mất tích trong chiến tranh' (TTU-VWAI) và Câu lạc bộ 'Mãi mãi tuổi 20' giới thiệu 'Hồ sơ Chứng tích chiến tranh 2026', ra mắt tự truyện 'Ký ức tháng Năm' và trao tặng chân dung 10 nữ Anh hùng liệt sĩ dân quân Lam Hạ.
Theo TS Steve Maxner, Giám đốc Trung tâm Việt Nam và Văn khố Sam Johnson, đơn vị đang lưu trữ 2,7 triệu trang tư liệu về người lính Việt Nam, hỗ trợ quá trình tìm mộ liệt sĩ.
Không chỉ lưu giữ lịch sử, những hồ sơ, bản đồ, thư từ và tài liệu chiến tranh đang trở thành nguồn dữ liệu quý giá, góp phần đưa các liệt sĩ trở về với gia đình sau hàng chục năm thất lạc.
Trong hơn hai thập niên qua, giữa lòng bang Texas (Hoa Kỳ), có một người đàn ông âm thầm làm công việc giá trị của nó không chỉ nằm trong học thuật, mà còn chạm tới những ký ức sâu thẳm của chiến tranh và nỗi đau còn dang dở của hàng triệu gia đình Việt Nam. Đó là Tiến sĩ Steve Maxner – Giám đốc Trung tâm Việt Nam & Văn khố Sam Johnson (Vietnam Center & Sam Johnson Vietnam Archive – VNCA) của Đại học Texas Tech.
Trong nỗ lực thúc đẩy hợp tác quốc tế phục vụ công tác nhân đạo, đại diện Dự án TTU–VWAI đã có buổi làm việc và dùng bữa trưa cùng đại diện Ủy ban Quốc tế về Người Mất tích (ICMP) tại Hà Nội. Cuộc gặp có sự tham dự của Thiếu tá Daniel Romans, Tùy viên Thủy quân Lục chiến Hoa Kỳ tại Việt Nam. Tất cả đều diễn ra trong không khí cởi mở, chân thành và xây dựng, hướng tới mục tiêu chung là góp phần tìm kiếm, xác minh và định danh những người còn mất tích sau chiến tranh.
Trong những ngày tháng Tư lịch sử của Việt Nam, trước khi rời Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh, chúng tôi đã tổ chức cuộc gặp gỡ điều phối khu vực phía Nam theo đúng kế hoạch công tác. Cùng với cuộc gặp mặt tại Hà Nội diễn ra vào đầu tháng, đây là lần đầu tiên toàn bộ đội ngũ thực hiện 'Sáng kiến Tìm kiếm Người Việt Nam Mất tích Trong Chiến tranh' của Đại học Công nghệ Texas (Vietnam Wartime Accounting Initiative – TTU-VWAI) có dịp hội tụ đầy đủ ngoài đời thực, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong tiến trình phát triển của dự án.
Sự kiện hợp tác này mang ý nghĩa đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam đang triển khai 'Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ' của Ban Chỉ đạo Quốc gia 515; hướng tới mục tiêu xác định được danh tính hài cốt liệt sĩ ngày càng nhiều trong thời gian tới. Đây không chỉ là nhiệm vụ chính trị – xã hội, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim, là đạo lý 'uống nước nhớ nguồn' của dân tộc Việt Nam.
Trong bài viết gần đây, chúng tôi đã hé lộ: Có một Dự án nhân văn, do chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, mang tên 'Sáng kiến Tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong Chiến tranh' (Vietnam Wartime Accounting Initiative – VWAI).
Việt Nam - Hoa Kỳ tiếp nối hành trình đưa những người lính trở về qua 'Hồ sơ chứng tích chiến tranh'
Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh (VWAI) được kỳ vọng là nhịp cầu kết nối quá khứ và hiện tại, góp phần cung cấp thông tin, xác định tọa độ và đưa những người con còn nằm lại chiến trường trở về với gia đình sau hơn nửa thế kỷ.
'Sáng kiến tìm kiếm người Việt Nam mất tích trong chiến tranh' là Dự án do Chính phủ Hoa Kỳ khởi xướng và tài trợ, liên quan đến công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt các liệt sĩ còn thiếu thông tin trên phạm vi trong và ngoài nước. Đây là lần đầu tiên Dự án được tổ chức tại Việt Nam và chính thức triển khai từ năm 2026.
Đại diện các gia đình liệt sĩ đều rưng rưng, nghẹn ngào khi chứng kiến một phần sự 'trở về' của những người thân yêu, sau nhiều chục năm các anh hy sinh trong buổi lễ tiếp nhận 'Hồ sơ Di sản chiến tranh Việt Nam' được tổ chức sáng 2-6, tại Hà Nội, do Trung tâm Việt Nam và Lưu trữ tại Đại học Công nghệ Texas, Hoa Kỳ bàn giao.