Giữa dòng chảy lịch sử lâu đời của vùng đất xứ Thanh, Lễ hội Hàn Sơn - Phong Mục là một nét văn hóa tâm linh đặc sắc, phản ánh đời sống tín ngưỡng, tinh thần cộng đồng và truyền thống 'uống nước nhớ nguồn' của người dân nơi đây. Gắn với vùng đất Hàn Sơn - Phong Mục bên dòng sông Lèn, lễ hội đã tồn tại qua nhiều thế hệ, trở thành điểm hẹn văn hóa của Nhân dân trong tỉnh và du khách thập phương.
Xã Hoằng Giang là vùng đất ven sông Mã có diện tích tự nhiên 30,53km2, hơn 32.000 nhân khẩu. Nơi đây được biết đến là vùng đất của những ngôi làng cổ, của những địa danh đã đi vào lịch sử, của hệ thống di tích lịch sử - văn hóa mang đậm dấu ấn thời gian.
Sáng 17/4, xã Hoằng Giang tổ chức khai mạc Lễ hội Phủ Vàng năm 2026, thu hút đông đảo Nhân dân địa phương cùng du khách thập phương về tham dự, dâng hương và hòa mình vào không gian văn hóa tâm linh đặc sắc.
Sẽ là một hành trình trải nghiệm lý thú dịp đầu xuân cho những ai ưa khám phá, tìm hiểu về thiên nhiên cũng như những giá trị văn hóa, tâm linh dọc dài theo dòng Mã giang từ miền thượng nguồn biên giới đến nơi cửa biển. Con sông không chỉ mang theo phù sa mà còn chở nặng ký ức lịch sử, đời sống văn hóa và nhịp sinh hoạt của bao thế hệ cư dân xứ Thanh.
Nằm soi bóng ven bờ sông Lèn, thuộc thôn Phong Mục, xã Châu Lộc cũ, nay là xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hóa, cụm di tích, thắng cảnh Phong Mục là một vùng sơn thủy hữu tình, ẩn chứa trong đó những giá trị văn hóa - tín ngưỡng đặc sắc.
Đã bao lần về với vùng sông nước ngã ba Bông (xã Tống Sơn) nhưng mỗi dịp, mỗi mùa lại ghi dấu trong lòng du khách cảm xúc, cảm nhận rất riêng. Khác với cái dáng vẻ thâm trầm, cô tịch trong những ngày đông lạnh, mùa xuân mang đến cho vùng ngã ba Bông diện mạo, luồng sinh khí mới. Ở nơi ấy, xuân nhuộm sắc những khóm hoa bên đường, rải nắng trên mặt nước sóng sánh ánh bạc, trên những ruộng ngô, mía ven sông xanh mướt. Tiếng chuông chùa đâu đó ngân xa; tiếng hát văn theo bước chân người đi lễ rộn ràng khắp một vùng...
Từ thượng nguồn chảy ra biển, sông Mã có nhiều ngã ba, hợp lưu hoặc chia tách dòng chảy theo các nhánh khác nhau. Trong đó, ngã ba Bông được ghi nhận là nơi hội tụ nhiều giá trị văn hóa đặc sắc nhất của cộng đồng sử dụng những ngôn ngữ nhóm tiếng Việt, nhánh Môn - Khmer thuộc họ Nam Á...
Đền Mẫu Hàn Sơn nằm ở làng Phong Mục, một vùng đất 'hội sơn tụ thủy', với cảnh sắc thiên nhiên tươi đẹp, thanh bình. Một bên là núi rừng thâm u, tĩnh lặng, một bên là dòng sông Lèn vẫn chảy trôi, chứng kiến biết bao sự đổi thay của thời cuộc.
Về với xã Hà Trung, tâm hồn ta cũng trở nên thư thái trước khung cảnh và nhịp sống của một vùng quê yên ả, thanh bình với những con người đôn hậu, thân tình, mến khách. Bức tranh khung cảnh làng quê bình dị ấy càng thêm giá trị khi có sự hiện diện của những di tích lịch sử cổ kính, lâu đời, mang giá trị tâm linh sâu sắc.
Phủ Cẩm tọa lạc tại thôn Cẩm Trướng 2, xã Định Hòa. Thời gian qua, được sự ủng hộ của các nhà hảo tâm và bà con Nhân dân, Phủ Cẩm được đầu tư xây dựng khang trang, đáp ứng nhu cầu sinh hoạt tín ngưỡng, văn hóa của người dân địa phương và du khách.
Khát vọng mới bên dòng Mã giang (Bài cuối): Tầm nhìn chiến lược phát triển không gian đôi bờ sông Mã
Nếu như trong lịch sử, dòng sông Mã từng là chứng nhân của bao chiến công oanh liệt, nơi máu đào cha ông hòa vào sóng nước để giữ lấy giang sơn, thì hôm nay, đôi bờ Mã giang lại đang mở ra một khát vọng mới - trở thành không gian phát triển năng động, hiện đại, giàu bản sắc. Ở đó, có sự đan xen của quá khứ hào hùng và tương lai khát vọng, góp phần hiện thực hóa mục tiêu đưa Thanh Hóa trở thành tỉnh kiểu mẫu.
Không chỉ là con sông mang lại phù sa, nước ngọt, sông Mã còn chất chứa trong mình những huyền thoại, di chỉ khảo cổ, những chiến công oanh liệt, để rồi từng khúc sông, từng bãi bờ đều in đậm dấu ấn của một miền đất giàu truyền thống. Sông Mã cũng nuôi dưỡng hồn cốt xứ Thanh, từ núi Đọ, Đông Sơn đến Hàm Rồng, từ bến nước, con đò đến lời ca dân gian vẫn bền bỉ chảy trôi qua bao thế kỷ, để lại trong lòng người dân xứ Thanh niềm tự hào và khát vọng không nguôi.
Từ quả dại thành 'lộc' trời ban - đó câu nói ví von của người dân thôn Trà La, xã Hoằng Xuân (nay là xã Hoằng Giang) thường thủ thỉ với nhau. Thứ quả vốn gắn bó với ký ức tuổi thơ của người dân quê nay đã, đang từng bước trở thành món hàng giúp nhiều người có thêm thu nhập mỗi mùa sim chín. Nếu biết khai thác, giữ gìn, đầu tư bài bản, câu chuyện từ sim rừng đến thương hiệu bản sắc vùng miền sẽ không còn quá xa lạ.
Dòng sông Lèn (một nhánh hạ lưu của con sông Mã) bao đời cần mẫn chở nặng phù sa màu mỡ, dòng nước ngọt tưới mát làm nên những mùa vàng bội thu, đem lại no ấm cho cư dân đôi bờ.
Về xứ Thanh, trên quốc lộ 1A-Đường sắt Bắc-Nam để đến với 'Huyền tích bên dòng sông Lèn' (điểm khởi đầu từ cầu Đò Lèn và điểm cuối là đền Cô Bơ, cách nhau chỉ 10 cây số). Tại đầu cầu Đò Lèn về phía Bắc là cây cầu sắt sừng sững bắc qua dòng sông Lèn, được xây dựng cách đây hơn một thế kỷ.
Nằm bên tả ngạn sông Lèn, vùng đất Kẻ Gũ xưa - nay thuộc xã Lĩnh Toại đã lập dựng 7, 8 thế kỷ. Đi qua thời gian với những thăng trầm, trên đất Kẻ Gũ hôm nay vẫn có một không gian văn hóa làng quê thanh bình với những dấu tích lịch sử, văn hóa, địa danh... còn được nhắc nhớ.
Những ngày này, về với đền Hàn (còn gọi là đền Phong Mục, đền Hàn Sơn), làng Phong Mục, xã Triệu Lộc, lòng người chộn rộn niềm vui hội. Câu ca xưa: 'Dù ai buôn bán trăm bề/ Mười hai tháng sáu nhớ về Hàn Sơn' như một lời mời gọi thân tình của đất và người nơi đây gửi tới du khách muôn phương...
Nếu xứ Thanh tươi đẹp được ví như một 'bức tranh' thì núi Hàm Rồng nằm bên dòng sông Mã luôn là điểm nhấn của bức tranh đã được 'bàn tay' tạo hóa dày công tô vẽ. Núi sông hữu tình ấy luôn nổi bật với những giá trị đặc biệt.
Chương trình du lịch 'Ngược xuôi sông Mã' là tour du lịch đường thủy đầu tiên tại Thanh Hóa được khai thác từ năm 2015. Chương trình có nhiều hoạt động du lịch hấp dẫn, mang tới những trải nghiệm văn hóa xứ Thanh.
Hình thành từ quá trình bồi đắp của sông Lèn (một nhánh của sông Mã), làng Hậu Trạch - ngày nay thuộc xã Nga Thạch (Nga Sơn) là một trong những ngôi làng cổ xưa với lịch sử lập dựng cả nghìn năm. Trên đất làng Hậu Trạch, có nhiều dấu tích văn hóa được lưu giữ qua thời gian.
'Nơi mặt trời không lặn' được Nguyễn Duy Chinh tuyển chọn từ 6 tập thơ đã in trước đây, chủ yếu là những bài thơ anh viết về thời chiến tranh mà anh tâm đắc gửi gắm.
Nhắc đến xã Hà Sơn (Hà Trung) là nhắc đến vùng đất ngã ba Bông, thượng nguồn sông Lèn, nơi một con gà gáy năm huyện cùng nghe. Là vùng đất cổ, có quá trình hình thành và phát triển gắn liền với lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của quê hương.
Trong 3 ngày 9, 10 và 11/4 (tức ngày 1, 2, 3 tháng 3 năm Giáp Thìn), xã Hoằng Xuân (Hoằng Hóa) đã tổ chức Lễ hội Phủ Vàng năm 2024.
Dòng sông Lèn phát nguồn bởi sông Mã dữ dội từ thượng nguồn biên giới Việt - Lào. Khi gặp núi Bần chắn ngang, tại ngã Ba Bông (xã Hàn Sơn - Hà Trung) sông Mã tách dòng thành nhánh sông Lèn kéo dài tới 34km. Ngã ba sông trở thành bến chợ, thuyền bè tấp nập bởi tiếp giáp với nhiều xã thuộc các huyện xung quanh. Bến đò Lèn hình thành từ đó.
Quê tôi nằm ngay bên bờ dòng sông mang tên con Ngựa thần linh thiêng (sông Mã) huyền thoại. Cái mênh mang, cái dào dạt; cái dữ dội, cái mãnh liệt; cái thơ mộng, cái hùng vĩ huyền bí của sông thấm đẫm vào hồn người quê tôi, vỗ vào lòng tôi.
Không nhớ hết tôi đã viết bao nhiêu truyện, bao nhiêu bài thơ về dòng sông mang tên con Ngựa thần linh thiêng (sông Mã) nữa.
Chủ động dồn đổi và tích tụ đất đai, nông dân Bùi Văn Hùng ở thôn Chí Phúc, xã Hà Sơn đã hình thành nên khu vườn trại tổng hợp để trồng hoa huệ, nuôi ba ba và ốc nhồi. Luôn năng động đi đầu trong du nhập đối tượng cây trồng và con nuôi mới, ông Hùng đã có lợi nhuận trên dưới 400 triệu đồng mỗi năm ngay tại vườn nhà. Từ mô hình đã góp phần thúc đẩy hình thành tổ hợp tác chuyên nuôi ốc nhồi và ba ba để nhân rộng.
'Trời lưu lại danh thắng cùng đất phong đô/ Dáng núi luôn biến đổi không thể vẽ nổi' là ý của hai câu thơ do Thị nội Trần Ngọc Xuyến đời Lê Cảnh Hưng để lại nói về thế đất, hình sông tạc nên phong cảnh hữu tình của vùng đất Vĩnh An (Vĩnh Lộc). Tạc vào dáng hình ấy là núi Kim Sơn với hệ thống 'ngũ linh động', trong đó có động Tiên Sơn - Phong Nha thứ hai của Việt Nam. Ngoài ra, các núi Biện Lĩnh, Nham Thôn, Tiến Sỹ có hình thù kỳ vĩ như tháp bao quanh các làng cổ ở đây. Đặc biệt, đứng ở cuối xã là điểm hội tụ ngã ba Bông, nơi một con gà gáy mà các huyện Yên Định, Thiệu Hóa, Hoằng Hóa, Hà Trung, Vĩnh Lộc cùng nghe.
Nằm ở phía Tây Nam huyện Hà Trung, xã Hà Đông còn được biết đến với tên gọi Kẻ Xã - vùng đất có nhiều dấu tích liên quan đến vương triều Trần - Hồ.
Ngã ba Bông - nơi con sông Mã tách dòng, phân nhánh thành sông Lèn, giáp ranh giữa nhiều miền quê mà dân gian vẫn lưu truyền câu nói quen thuộc: 'Một tiếng gà gáy năm huyện cùng nghe'.
Nằm ở hữu ngạn sông Mã, cửa Hới (TP Sầm Sơn) là một vùng không gian văn hóa đậm đặc với những di tích, lễ hội gắn liền với nét đẹp tín ngưỡng tâm linh của người dân vùng biển xứ Thanh.
Giữ gìn, phát huy làng nghề, làng nghề truyền thống là nhiệm vụ bức thiết, không chỉ góp phần giữ gìn, tôn vinh những giá trị bản sắc văn hóa dân tộc, mà phát triển làng nghề cũng góp phần giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, nhất là vùng nông thôn. Vì vậy, những năm qua ngoài cơ chế, chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề từ Trung ương thì tỉnh đã có nhiều giải pháp đem lại những hiệu quả nhất định.
Vào dịp tháng 6 âm lịch hằng năm, Nhân dân và du khách thập phương lại vui trẩy hội đền Hàn (xã Triệu Lộc) – một trong những lễ hội tiêu biểu của huyện Hậu Lộc.
Trên hành trình xuôi về với biển, sông Mã như cây cọ diệu kỳ của tạo hóa vẽ nên biết bao cảnh sắc làng mạc, thôn xá trù phú, hữu tình... Là thôn xa nhất về phía tây bắc huyện Hoằng Hóa, Trà La gợi lên vùng non nước êm ả, thanh bình, một vùng không gian văn hóa - lịch sử đặc sắc với những con người thuần phác, đôn hậu, chịu thương chịu khó, nỗ lực vươn lên từng ngày...
Nhìn xuống dòng sông Chu, Hạnh lấy tay lau giọt nước mắt như gạt đi cuộc đời tủi khổ, nổi trôi trên xóm chài nghèo thăm thẳm. Rồi đây, những đứa trẻ xóm thủy cơ này sẽ không còn phải buộc dây, buộc bóng vào người phòng lúc rơi tuột xuống nước khi theo bố mẹ chúng lênh đênh mịt mùng trên những khúc sông.
Nằm soi bóng xuống sông Lèn - cách ngã ba sông Mã (ngã ba Bông) chỉ một quãng ngắn, làng Phong Mục, xã Triệu Lộc (Hậu Lộc) là một thung lũng bình yên và xinh đẹp. Nơi đây còn là không gian văn hóa tâm linh gắn liền tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Không chỉ vậy, với khí hậu, thổ nhưỡng được thiên nhiên ưu ái, Phong Mục còn nổi tiếng với nhiều loại cây trái đặc trưng.
Sáng 20-4 (tức ngày 1-3 âm lịch), xã Hoằng Xuân (Hoằng Hóa) đã tổ chức khai mạc Lễ hội Phủ Vàng năm 2023.
Nếu như sông Như Nguyệt, tức sông Cầu ở xứ Kinh Bắc vang lừng chiến công của danh tướng Lý Thường Kiệt đánh quân xâm lược nhà Tống từ phương Bắc thì sông Lèn ở xứ Thanh lại gắn liền với công lao to lớn của ông trong việc khai mở, xây dựng đất nước và vỗ yên bờ cõi phía Nam lúc bấy giờ mà đến nay vẫn còn lưu giữ nhiều dấu tích đáng tự hào.
Ngã Ba Bông nơi con sông Mã tách nhánh, nhánh chính xuôi xuống hướng Hoằng Hóa, Sầm Sơn; nhánh phụ tách ra thành con sông Lèn hướng về biển theo địa bàn huyện Hà Trung, Hậu Lộc, Nga Sơn. Chúng ta vẫn quen với cách nói 'một tiếng gà gáy 6 huyện cùng nghe', nhưng liệu điều đó đã chuẩn xác chưa?
Đền Cô Bơ tọa lạc ở vị trí ngã ba sông, thuộc xã Hà Sơn, huyện Hà Trung (Thanh Hóa) là ngôi đền linh thiêng, giáp với 5 huyện, được người dân ví von rằng 'một tiếng gà gáy 5 huyện nghe'.
Nằm bên tả ngạn sông Mã, làng Thanh Xá, xã Hà Lĩnh (Hà Trung) là vùng đất cổ có bề dày lịch sử cả về kiến tạo địa chất và văn hóa. Nói về địa thế của làng Thanh Xá, người dân địa phương còn lưu truyền câu ca: 'Địa ta giáp địa Tâm Quy, giáp cầu Nhấp Thứ lại đi Thăng Đường' (Tâm Quy thuộc xã Hà Tân, Hà Trung; cầu Nhấp Thứ ở xã Vĩnh Thịnh, Vĩnh Lộc; Thăng Đường thuộc xã Hà Đông, Hà Trung).
Không chỉ có bờ biển dài 12 km thơ mộng với biển xanh, cát trắng, nắng vàng, du khách đến với Hải Tiến, huyện Hoằng Hóa còn được khám phá một không gian văn hóa đậm đà bản sắc và giàu giá trị với nhiều di tích lịch sử, văn hóa, danh lam, thắng cảnh.