Thao thức một dòng sông

Chuyện kể rằng, ngày xưa có nàng Niêng A Nha con nhà giàu sang quyền quý đem lòng yêu thương chàng Klang đói nghèo. Gia đình nàng không chấp nhận, hai người dắt nhau lên núi khóc ba ngày ba đêm. Nước mắt họ chảy thành sông thành suối, trái tim nàng hóa đá biến thành núi non dựng đứng giữa trời xanh, còn chàng Klang hóa thành cánh chim mải miết bay đi tìm nàng Niêng A Nha giữa đại ngàn vời vợi.

Một ngày đầu thu nắng nhạt, mây cứ sà xuống sát những đỉnh núi, chúng tôi trở lại vùng đất Đakrông với sự háo hức, mong chờ của những người đã lâu chưa về thăm lại dòng sông, thăm những bản làng của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô bên dòng sông tình sử.

Từ cầu treo Đakrông, điểm tiếp nối với tuyến Quốc lộ 9 rồi xuôi về phía Nam, sông Đakrông và tuyến đường Hồ Chí Minh như một đôi bạn đồng hành tri kỷ. Trên cung đường quanh co và có phần thưa vắng người qua lại, thi thoảng chúng tôi bắt gặp những phụ nữ bán hàng trên những chiếc xe máy cũ mà người dân thường gọi là “chợ di động”, còn bản thân người bán hàng thì đôi lúc đùa vui tự nhận mình là “giám đốc công ty hai sọt”. Chợ di động chủ yếu đến từ miền xuôi, luôn có đủ các mặt hàng, từ con cá, lá rau, trái ớt cho đến ổ bánh mì, chiếc bánh chưng, thậm chí chẳng thiếu cả cây kim, sợi chỉ…

Đôi bờ sông Đakrông - Ảnh: P.T.L

Chỉ trong một ngày, những người phụ nữ tảo tần cùng chiếc xe máy của mình có thể len lỏi đến với rất nhiều bản làng xa xôi, cách trở. Chuyện mua bán diễn ra hầu như rất ít khi mặc cả, có lẽ vì giữa người mua và người bán từ lâu đã rất hiểu nhau. Hơn cả chuyện mua bán mưu sinh, chợ di động còn là nhịp cầu nối tâm tình giữa miền xuôi và miền ngược.

Bởi vậy vào những ngày mưa gió, vắng bóng chợ di động trên những con đường núi, hình như bản làng cũng thêm phần hiu hắt. Những lúc như vậy nhiều người già và cả trẻ nhỏ thường hay tựa cửa nhìn xa xăm, ánh mắt xuyên qua màn mưa hướng về phía con đường đầu bản như đang ngóng chờ người thân...

Miền núi Quảng Trị đang vào thu với những cơn mưa bất chợt, thậm chí có những đợt mưa kéo dài gây ngập lụt chia cắt bản làng. Dưới những khe núi, nhiều gia đình đang cày cuốc để chuẩn bị gieo trồng vụ lúa mới. Trên những triền núi, nhiều người đang vội vã thu hoạch sắn, gom củi dự trữ để chuẩn bị cho mùa đông đang về. Phù sa dòng Đakrông đã lặng lẽ góp phần xóa đi cuộc sống nghèo đói giữa rừng xanh núi thẳm. Nhờ cây sắn và cây keo lấy gỗ mà nhiều gia đình đã dành dụm để dựng những ngôi nhà mới, đủ sức chống chọi cùng mưa nắng thời gian.

Phía bên kia cầu Ly Tôn bắc qua dòng Đakrông là bản Spa thuộc xã Đakrông. Nhà cửa của đồng bào san sát với đường Hồ Chí Minh huyền thoại- con đường hiện vẫn còn giữ được gần như nguyên trạng kể từ khi xây dựng vào khoảng cuối năm 1971, nối vùng đất Khe Sanh đi qua những bản làng như Tà Ry, Sa Trầm, Tà Mên… xuôi về phía Đông hòa vào đường Hồ Chí Minh hiện nay.

Ngược theo đôi bờ dòng Đakrông về phía thượng nguồn, những nếp nhà sàn của dân bản ở Tà Rụt, La Lay cửa vẫn mở và bếp vẫn hồng lửa, như tấm lòng của người Vân Kiều, Pa Kô luôn dành cho khách lạ mỗi dịp ghé thăm. Dưới sân của ngôi nhà sàn vừa mới dựng theo kiểu truyền thống, mái được lợp bằng lá mây, chị Y Nhiêng vừa giữ con vừa tranh thủ mang thóc ra phơi.

Chị bảo rằng đã lâu lắm rồi, dân bản A Đeng của mình chủ yếu gieo cấy lúa nước hai vụ nên không còn lo bị thiếu đói như ngày xưa. Niềm vui rộn ràng trong cánh tay đưa của người mẹ trẻ trên chiếc nông tre chứa đầy thóc-những hạt thóc vàng là kết tinh từ phù sa dòng Đakrông hòa quyện với mồ hôi của người phụ nữ hôm nay, và hình như còn có cả những giọt nước mắt của nàng Niêng A Nha từ dòng sông tình sử.

Cô gái Pa Kô trên cánh đồng lúa bản A Đeng, xã La Lay - Ảnh: P.T.L

Thật ấm lòng khi giữa đại ngàn bỗng rộn rã tiếng cười đùa trong trẻo và tiếng ê a học bài của con trẻ. Với chúng tôi, những cô giáo trẻ từ miền xuôi lên cắm bản là những bông hoa của núi. Bỏ lại sau lưng cuộc sống chốn thị thành, các cô đã tự nguyện gắn bó tuổi xanh với núi rừng để gieo chữ cho đàn em nhỏ, để mai này các em sẽ là chủ nhân của Trường Sơn, của những bản làng Vân Kiều, Pa Kô nối dài theo những cung đường Hồ Chí Minh huyền thoại.

Trong nắng chiều mùa thu, thung lũng Tà Rụt từ xa như một bức tranh thật dễ mê hoặc lòng người. Đôi bờ của dòng Đakrông uốn lượn là những bờ bãi phù sa, những ngôi nhà sàn nhấp nhô tỏa khói lam chiều; đó là những tên bản như A Đăng, A Vương, A Liêng, Ka Hẹp…

Chúng tôi tình cờ gặp một rẫy lúa của đồng bào Pa Kô. Theo tục lệ từ xa xưa, người Vân Kiều, Pa Kô trên đỉnh Trường Sơn vốn xem hạt lúa rẫy là hạt ngọc nhà trời, là hiện thân của thần lúa A Bôn linh thiêng và đầy quyền năng, vị thần tối cao mang lại sự sống cho con người. Nhìn rẫy lúa cả bốn phía đều được bảo vệ bởi lớp hàng rào tre khá cầu kỳ, chợt nghĩ phải chăng người gieo lúa còn muốn gửi lòng mình về với những tháng ngày xưa cũ?

Ngày xưa ấy, mỗi khi rẫy lúa chín vàng trên lưng chừng núi cũng là lúc những chàng trai cô gái tuổi mười tám đôi mươi nơi miền sơn cước cất bước đi tìm người thương. “Mấy sông cũng lội, mấy núi cũng trèo”, họ tìm nhau dưới những ngôi nhà chòi giữ lúa để rồi hẹn mùa rẫy năm sau, trai nên vợ, gái nên chồng, cuộc sống sinh sôi nảy nở.

Dừng chân qua đêm ở Tà Rụt, dưới những nếp nhà, đồng bào Pa Kô ở đây vẫn còn lưu giữ những câu chuyện cổ. Người dẫn chuyện bao giờ cũng là những nghệ nhân nặng nợ với văn hóa của dân tộc mình, họ là những Kray Sức, Mai Hoa Sen, Kôn Vắt…

Bên bếp lửa hồng, hàng đêm đã có biết bao thế hệ người Pa Kô nối tiếp nhau kể về cuộc đấu tranh giữ đất, giữ bản, giữ núi rừng và truyền lại cho con cháu vốn quý âm nhạc của dân tộc mình. Chúng tôi chợt hỏi: Nghệ nhân họ là ai? Họ là những cây rừng bám rễ đất rừng và uống nguồn nước từ dòng Đakrông huyền thoại để dâng cho đời những giai điệu đẹp như đóa hoa Plang vẫn lặng lẽ giữa đại ngàn không có tuổi. Và cũng thật may mắn cho những ai kịp có mặt ở Tà Rụt vào những dịp lễ hội để được hòa mình trong dòng suối dân ca ngọt ngào giữa Trường Sơn.

Đoạn sông Đakrông chảy qua bản làng của hai xã Tà Rụt và La Lay, mỗi khi chiều về lại trở nên rộn ràng bởi bước chân của những người mẹ, người chị và những sơn nữ với đôi vai luôn trĩu nặng. Sau một ngày lên rẫy, những nàng Niêng A Nha của ngày hôm nay vẫn miệt mài chịu thương, chịu khó để giữ ấm cho những nếp nhà sàn của mình bên vách núi.

Giữa cánh đồng A Đeng trong ánh chiều tà, những đứa trẻ Vân Kiều, Pa Kô với đôi chân trần hồn nhiên tung tăng trên cỏ nơi “Miền quê thương nhớ”. Chiều nay, phù sa sông nước Đakrông cùng lũ trẻ kia đã đưa chúng tôi ngược về với tuổi thơ của mình, của những ngày tháng lang thang dọc theo bờ đê, triền sông đầy nắng gió để tìm những chàng hiệp sĩ dế mèn, dế trũi, và “Ơ... Tiếng vọng tuổi thơ, tím cả giấc mơ con dê thẫn thờ…”.

Ngoài kia, dưới chân vách núi sừng sững, dòng nước vẫn trôi xuôi. Dòng Đakrông-hiện thân của một cuộc tình buồn đã thành huyền thoại nhưng có lẽ nước mắt của nàng Niêng A Nha và chàng Klang cũng đã kịp trở thành những giọt phù sa ngọt ngào, lấp lánh để mãi bồi đắp cho cuộc sống đôi bờ.