Ngày 11/11/1945, Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương ra Thông cáo 'Tự ý giải tán'. Đây là sách lược để Đảng rút vào hoạt động bí mật, tiếp tục lãnh đạo cách mạng. Để công khai tuyên truyền chủ nghĩa Mác-Lênin và đường lối, chính sách của Đảng, Đảng lập ra Hội Nghiên cứu chủ nghĩa Mác ở Đông Dương.
Đầu thập niên 80 thế kỷ XX, cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội bắt đầu từ cuối thập niên 70 đã trở nên trầm trọng. Đời sống nhân dân cực kỳ khó khăn, nhất là lực lượng vũ trang, công nhân viên chức và đối tượng chính sách xã hội. Đổi mới đưa đất nước ra khỏi khủng hoảng, tiếp tục quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã trở thành nhu cầu sống còn của đất nước và dân tộc.
Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ V của Đảng có ý nghĩa quan trọng trong quá trình quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, phản ánh những tư duy đổi mới của Đảng đang được hình thành
Quá trình chuẩn bị Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IV được Bộ Chính trị tiến hành từ sau khi ký Hiệp định Paris (1973). Sau đó, theo đề nghị của Bí thư thứ nhất Lê Duẩn, Bộ Chính trị quyết định Đại hội IV lùi lại một thời gian để tập trung công sức vào việc giải phóng hoàn toàn miền Nam.
Đây là Đại hội duy nhất diễn ra trong 21 năm kháng chiến chống Mỹ, cứu nước (1954 - 1975). Những quyết sách của Đại hội không chỉ khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng trong thời điểm cam go của lịch sử dân tộc mà còn trực tiếp góp phần vào thắng lợi của sự nghiệp kháng chiến chống Mỹ, cứu nước.
Từ ngày 11 đến ngày 19-2-1951, tại căn cứ địa Việt Bắc (huyện Chiêm Hóa, tỉnh Tuyên Quang), Đại hội lần thứ II của Đảng được tổ chức. Thành công của Đại hội không chỉ đưa Đảng ra hoạt động công khai với tên gọi Đảng Lao động Việt Nam, mà tầm vóc, ý nghĩa của Đại hội là ngọn đuốc soi đường cho cách mạng Việt Nam tiến lên giành những thắng lợi mới, trực tiếp là đối với sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc và để lại nhiều giá trị lý luận, thực tiễn đối với sự nghiệp xây dựng, phát triển đất nước hiện nay.