Ðể không biến thành 'con dao hai lưỡi'

Ngày 20-7-2013, vụ ba trẻ sơ sinh tử vong sau tiêm vaccine viêm gan B tại Bệnh viện đa khoa huyện Hướng Hóa (Quảng Trị) đã khiến công luận rúng động. Tin bài phản ánh ngập tràn trên mặt báo, hình ảnh thương tâm, đau đớn của gia đình các bé bị khai thác triệt để. Thông qua các kênh truyền thông, những nguyên nhân, phán đoán lần lượt được đưa ra từ phía các cấp có thẩm quyền, từ “sốc phản vệ chưa rõ nguyên nhân” đến “mất điện”, “nhầm thuốc”.

Kinh hãi nhất là thông tin các bé bị tiêm nhầm thuốc gây co tử cung mà một tờ báo uy tín công bố, từ “nguồn tin riêng do cơ quan chức năng cung cấp” và được các trang mạng “nhân bản” vô tội vạ với tốc độ chóng mặt. Cụ thể, bài báo viết: “Thời điểm tiêm chủng, bệnh viện mất điện nên nhân viên đã dùng điện thoại soi tìm vaccine. Do ở đây, vaccine được bảo quản chung với thuốc Oxytocin nên thay vì lấy vaccine viêm gan B, họ đã lấy nhầm thuốc gây co tử cung tiêm cho ba cháu bé. Vì thế, ba ca đều tử vong giống nhau. Điều này được làm rõ khi cơ quan chức năng lấy thuốc còn lại trong xi-lanh đã tiêm cho các cháu và kiểm tra”. Sau đó, những câu hỏi về việc nên hay không nên tiêm loại vaccine này cho trẻ 24 giờ sau sinh được đưa ra với các chuyên gia và tạo nên nhiều luồng ý kiến trái chiều khiến người dân rất đỗi hoang mang. Điều đáng nói là vài ngày sau, lãnh đạo chính quyền và Công an tỉnh Quảng Trị đều khẳng định thông tin trên không có cơ sở. Và cho dù nguyên nhân gây tử vong cho ba bé (y tá tiêm nhầm thuốc gây mê) đã được Bộ Y tế chính thức công bố ngày 3-4-2014, tờ báo này vẫn chưa một lần đính chính, xin lỗi về việc đưa thông tin thất thiệt, gây hậu quả vô cùng nghiêm trọng nói trên.

Không chỉ có vậy, độc giả liên tục hoảng hốt với đủ loại thông tin trẻ tử vong, biến chứng, phản ứng sau tiêm chủng mũi Quinvaxem “5 trong 1” và nhiều mũi tiêm khác trong chương trình tiêm chủng. Nguyên nhân thì vô kể, nhưng theo cách phản ánh của báo giới, dường như tất cả đều do chất lượng vaccine “có vấn đề”! Rồi những động thái “rối như canh hẹ” của các cơ quan chức năng (nơi tạm dừng lô vaccine này, nơi loay hoay thay thế bằng loại khác, lúc tuyên bố ngừng, khi quyết định tiếp tục sử dụng), thái độ lúng túng trên mặt báo của các chuyên gia y tế, bác sĩ trong ngành được nhiều tờ báo nhiệt tình đưa tin, đồn đoán, giật tít, in đậm với những dấu hỏi to đùng khiến người dân hoảng hốt, hoang mang không còn biết nên tin vào ai và tin vào điều gì. Vì thế, họ phản ứng theo cách thức tiêu cực, quyết định cho con bỏ tiêm. “Không tiêm chưa chắc đã sao, đi tiêm lỡ con mình chết thì hối sao kịp”. Và nếu có “liều mình” đưa con đi thì cũng phải chọn hình thức tiêm dịch vụ, chịu chi phí cao tại các Trung tâm lớn. Chương trình tiêm chủng quốc gia mở rộng, miễn phí đã từng đạt được những kết quả to lớn trong công tác bảo vệ và chăm sóc sức khỏe trẻ em từ năm 1985 đến nay, bị các bậc phụ huynh nhất loạt “tẩy chay”.

Một tháng rưỡi căng mình trong cuộc chiến sinh tử, không khoan nhượng với dịch SARS, đội ngũ y, bác sĩ luôn được truyền thông sát cánh, động viên, chia sẻ. Sáu y, bác sĩ thuộc Bệnh viện Việt - Pháp đã hy sinh cả tính mạng, 37 trường hợp mắc là bác sĩ, y tá, nhân viên y tế trực tiếp điều trị, chăm sóc bệnh nhân SARS đã được ghi nhận, tôn vinh như những chiến sĩ cảm tử trên mặt trận chiến đấu với dịch bệnh. Sự mất mát, tổn thất là không thể bù đắp nhưng ít ra, trong cuộc chiến ấy, họ không cảm thấy đơn độc.

Thế nhưng, khi đội ngũ y bác sĩ thuộc bốn bệnh viện lớn của Hà Nội đang căng mình chống chọi với dịch sởi, với số bệnh nhi, bệnh nhân nhập viện, biến chứng, lây nhiễm chéo, tử vong tăng chóng mặt từng ngày; khi bộ máy đầu ngành y tế (sau những phản ứng có phần chậm chạp lúc ban đầu) đang ráo riết triển khai mọi nỗ lực chặn đứng dịch bệnh, những định kiến, trách móc, quy kết trách nhiệm, kêu gọi người đứng đầu từ chức... tràn ngập trên một số tờ báo, lẫn mạng xã hội. Không gì đau xót hơn với những người thầy thuốc dũng cảm ấy, khi vừa đối mặt với nguồn bệnh lây nhiễm, vừa chiến đấu giành giật sự sống cho từng bệnh nhân vừa phải gánh chịu quá nhiều sức ép dư luận căng thẳng đến thế.

Dịch bệnh bùng phát do nhiều nguyên nhân, cả khách quan lẫn chủ quan. Phản ứng kém nhanh nhạy, chậm cung cấp thông tin của ngành y tế trong xử lý khủng hoảng truyền thông cũng là một nguyên nhân quan trọng. Nhưng thực tế cho thấy, trong đợt bệnh sởi bùng phát vừa qua, đã có nhiều tờ báo, trang mạng cùng chĩa mũi dùi tạo nên một vụ scandal “ăn theo” khiến người dân hoảng loạn. Việc chung tay cùng ngành y tế để chặn dịch sớm nhất, giúp giảm thiểu bệnh nhân mắc sởi, tử vong (điều thiết thực nhất nên làm trong lúc đó) rất tiếc, lại bị coi nhẹ. Cách ứng xử ấy giống như thể khi đối mặt với một đám cháy dữ dội, thay vì lao vào cứu người, khoanh vùng xử lý để tránh lây lan sang nhà hàng xóm, dùng mọi biện pháp hiện có để dập lửa càng nhanh càng tốt, người ta lại chọn cách khoanh tay đứng ngoài chỉ trích chủ nhà bất cẩn, phân tích xem cháy từ tầng nào đầu tiên, tại sao chậm gọi cứu hỏa và cuối cùng, đòi đưa thủ phạm gây cháy ra truy tố...

Bài học về việc làm thế nào để khai thác tối đa hiệu quả tích cực của truyền thông (như một kênh thông tin chính thống, nhanh nhạy, chính xác, có độ phủ sóng rất rộng đến mọi đối tượng người dân) trong phòng, chống dịch bệnh đã được ngành y tế nghiêm túc kiểm điểm, rút kinh nghiệm, ngay sau khi dịch sởi bước đầu được kiềm chế. Để từ đó có thêm những kinh nghiệm quý giá đối mặt với dịch sốt xuất huyết, tay chân miệng, thủy đậu... đã và đang bùng phát trên diện rộng. Nhưng trên hết, những người làm truyền thông cũng cần phải có “tâm”, tránh đưa tin theo kiểu ác ý, thổi phồng sự việc hoặc truyền bá những thông tin thiếu căn cứ và chưa được kiểm chứng kỹ lưỡng. Y tế là một lĩnh vực đòi hỏi tính chuyên môn cao và ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe, thậm chí sinh mạng của mỗi con người. Truyền thông, nếu xử lý không khéo sẽ trở thành “con dao hai lưỡi” và tạo áp lực ngược không đáng có tới cuộc chiến gian nan chống lại bệnh dịch mà cả thế giới nói chung, Việt Nam nói riêng, đang phải đối mặt từng ngày. Khi đó thì đúng là “lợi bất cập hại”!