Giữa Thu nhưng vì sao thời tiết miền Bắc vẫn như cuối Hè?

Nắng hanh vẫn còn kéo dài là bất thường

TS Nguyễn Ngọc Huy, chuyên gia về biến đổi khí hậu và cảnh báo thiên tai cho biết, đã qua tiết Thu Phân, nghĩa là đã qua thời điểm chính giữa của mùa Thu nhưng nền nhiệt ở miền Bắc và miền Trung của Việt Nam vẫn nóng như cuối mùa Hè.

Dự báo cho thấy trong vòng 10 ngày tới (từ 15 tới 25/10) miền Trung ít mưa (chỉ mưa rải rác phạm vi hẹp), ban ngày có nắng và nắng nóng. Miền bắc có nắng và nắng nóng, một vài nơi có mưa nhỏ cục bộ phạm vi hẹp.

So sánh nhiệt độ những ngày tới đây cho thấy nền nhiệt cao hơn 6-8 độ C so với trung bình giai đoạn 1981-2010. TS Nguyễn Ngọc Huy nhận định, nhiệt độ một quãng ngắn 10 ngày không mô tả đầy đủ và không đại diện cho số liệu về biến đổi khí hậu ở vùng đó (vì nghiên cứu biến đổi khí hậu cần chuỗi số liệu hơn 30 năm). Dù vậy, mức tăng nhiệt này so với cùng thời kỳ là bất thường.

Miền Bắc nắng dài ngày giữa mùa Thu là bất thường. Ảnh: Tuấn Anh

Lý giải nắng nóng giữa mùa Thu, TS Nguyễn Ngọc Huy cho biết do 3 yếu tố: Thứ nhất là xu hướng nóng lên toàn cầu do biến đổi khí hậu. Đây là xu hướng tăng tịnh tiến của nhiệt độ. Thứ hai là siêu El Nino bắt đầu tạo ra các hệ lụy đầu tiên khi mà phần lớn hơi ẩm ở vĩ độ cao đang bị hút về phía Đông Thái Bình Dương. Thứ ba là sự thịnh hành của áp cao phía Tây và Tây Bắc Thái Bình Dương khiến cho bão và áp thấp nhiệt đới hình hành ngoài khơi Philippines không thể đi vào biển Đông của Việt Nam.

TS Nguyễn Ngọc Huy nhận định, từ nay cho tới cuối tháng 10, chưa thấy có dấu hiệu của bão hay áp thấp nhiệt đới đi vào biển Đông mặc dù liên tục có các cơn bão lớn hình thành ở giữa khu vực Thái Bình Dương. 

Ngay từ đầu tháng 10, thời kỳ giữa mùa Thu ở miền Bắc nhưng thời tiết những ngày qua vẫn khá nóng, đặc biệt tại Hà Nội và khu vực đồng bằng Bắc Bộ. Những ngày qua ở miền Bắc có nơi nắng nóng 35-37 độ C, đây là mức nhiệt khá cao so với cảm nhận thông thường về thời tiết mùa Thu.

TSTrương Bá Kiên, Phó Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu khí tượng và khí hậu, Viện Khoa học khí tượng thủy văn, môi trường và biển, cho biết nguyên nhân trực tiếp trước hết vẫn là điều kiện hoàn lưu khí quyển trong những ngày này.

Theo ông Kiên, khối không khí lạnh từ phía Bắc chưa hoạt động đủ mạnh để đẩy nền nhiệt xuống thấp, trong khi ban ngày ít mây, thời gian nắng kéo dài và gió chủ yếu hướng Đông Nam đến Nam. Bức xạ mặt trời vì thế vẫn khá lớn khiến nhiệt độ tăng nhanh từ cuối buổi sáng đến đầu giờ chiều.

Nói cách khác, dù về mặt mùa đã sang Thu nhưng khi chưa có một đợt gió mùa Đông Bắc đủ mạnh thì miền Bắc vẫn hoàn toàn có thể xuất hiện những đợt nóng ngắn vào cuối tháng 9 và đầu tháng 10, theo vị chuyên gia.

Nhiệt độ tăng, mùa đông sẽ thay đổi rõ rệt

TS Trương Bá Kiên cho biết, xu hướng nóng lên trong những thập kỷ tới có thể làm thay đổi đáng kể đặc điểm mùa đông ở Việt Nam. Với kịch bản biến đổi khí hậu hiện nay, từ khoảng giữa đến cuối thế kỷ XXI, mùa đông ở Việt Nam có thể suy giảm rõ rệt về đặc trưng lạnh.

Đây là vấn đề đáng chú ý đối với miền Bắc và Bắc Trung Bộ, những khu vực vốn có sự phân hóa mùa tương đối rõ. Tuy nhiên, nhận định về khả năng mùa đông biến mất cần được hiểu theo nghĩa sự suy giảm đáng kể của các đặc trưng lạnh, chứ không đồng nghĩa với việc toàn bộ mùa đông sẽ không còn những đợt không khí lạnh.

Một yếu tố làm gia tăng tác động của nóng lên toàn cầu tại các thành phố lớn là hiện tượng đảo nhiệt đô thị. Theo TS Trương Bá Kiên, nhiệt độ khu vực nội đô Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh tăng nhanh hơn các vùng ngoại ô do tác động kết hợp giữa biến đổi khí hậu toàn cầu và đặc điểm bề mặt đô thị.

Những khu vực có mật độ xây dựng cao, nhiều đường bê tông, nhựa và ít diện tích cây xanh có khả năng hấp thụ, tích trữ nhiệt lớn hơn. Hiện tượng này khiến các khu vực xây dựng dày đặc thường nóng hơn những vùng xung quanh có nhiều cây xanh và mặt nước. Mức chênh lệch nhiệt độ không cố định mà thay đổi theo thời điểm trong ngày, mùa và điều kiện thời tiết.

Các số liệu được TS Trương Bá Kiên công bố cho thấy, trong giai đoạn 1961-2023, nhiệt độ tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ tăng phổ biến khoảng 0,3-0,5°C mỗi thập kỷ. Xu hướng này phản ánh tình trạng nóng lên kéo dài, không chỉ thể hiện ở nhiệt độ trung bình mà còn ở các giá trị cực trị.

Theo các dự tính cho giai đoạn 2081-2100, nhiệt độ trung bình năm của Việt Nam có thể tăng khoảng 2,1°C theo kịch bản phát thải trung bình SSP2-4.5, với khoảng biến đổi 1,7-2,7°C. Theo kịch bản phát thải cao SSP3-7.0, mức tăng có thể đạt khoảng 2,8°C. Miền Bắc và Bắc Trung Bộ tiếp tục là những khu vực chịu tác động đáng kể, với mức tăng nhiệt độ trung bình năm có thể đạt 3-4°C.

Khi mức nóng lên toàn cầu đạt 4°C, nhiệt độ tối cao cực đại tại Việt Nam có thể tăng 4,3°C, trong khi nhiệt độ tối thấp cực tiểu có thể tăng 4,7°C. Theo kịch bản SSP3-7.0, số ngày nắng nóng có thể tăng thêm 70-75 ngày, số ngày nắng nóng gay gắt tăng 20-30 ngày. Ngược lại, số ngày rét đậm, rét hại tại khu vực núi Tây Bắc có thể giảm 20-50 ngày.

Những thay đổi này không chỉ ảnh hưởng đến cảm nhận về các mùa trong năm mà còn kéo theo nhiều hệ lụy đối với sức khỏe cộng đồng, lao động và sản xuất. Nắng nóng kéo dài làm tăng nguy cơ kiệt sức do nhiệt, đồng thời gia tăng số ngày có điều kiện nhiệt độ - độ ẩm nguy hiểm đối với hoạt động thi công xây dựng ngoài trời.

Nhiệt độ tăng cũng gây sức ép lên sản xuất nông nghiệp, an ninh lương thực và công tác phòng cháy, chữa cháy rừng. Đối với các đô thị, sự kết hợp giữa nắng nóng kéo dài, hiệu ứng đảo nhiệt và nhu cầu sử dụng năng lượng làm mát gia tăng có thể khiến việc bảo đảm môi trường sống an toàn trở nên khó khăn hơn.

Trong lĩnh vực nông nghiệp, biến đổi nhiệt độ và chế độ mưa có thể làm thay đổi điều kiện canh tác, ảnh hưởng đến năng suất cây trồng tại cả Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng. Nắng nóng, hạn hán, ngập lụt và xâm nhập mặn có thể tạo ra những sức ép đồng thời đối với sản xuất lúa và sinh kế của người dân.

Tại các đô thị, nhiệt độ tăng và những thay đổi về điều kiện khí hậu cũng có thể làm gia tăng nguy cơ đối với sức khỏe cộng đồng, trong đó có các bệnh truyền nhiễm như sốt xuất huyết. Mức độ tác động trên thực tế còn phụ thuộc vào điều kiện môi trường, khả năng kiểm soát dịch bệnh và năng lực thích ứng của từng địa phương.

Những nguy cơ trên cho thấy biến đổi khí hậu không còn là vấn đề chỉ cần xem xét trong các chiến lược dài hạn, mà đã trở thành yếu tố cần được tính đến trong quy hoạch phát triển, đầu tư hạ tầng, tổ chức sản xuất và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.