Hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá trong mô hình phát triển mới

Quang cảnh Hội thảo. Ảnh: vadp.gov.vn

Thuốc lá gây tổn thất về kinh tế, sức khỏe, chất lượng nguồn nhân lực

Thuốc lá hiện là một trong những yếu tố nguy cơ hàng đầu gây các bệnh không lây nhiễm, song cũng là yếu tố nguy cơ có thể phòng tránh. Theo báo cáo tổng kết 13 năm thi hành Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá của Bộ Y tế, hút thuốc gây hơn 100.000 ca tử vong mỗi năm tại Việt Nam. Riêng năm 2022, thiệt hại kinh tế do hút thuốc chủ động và thụ động ước tính khoảng 108,7 nghìn tỷ đồng, tương đương 1,14% GDP và cao khoảng 5 lần tổng nguồn thu thuế từ thuốc lá.

Đáng chú ý, tác động của thuốc lá không dừng ở chi phí điều trị hay tổn thất về sức khỏe. Các nghiên cứu cho thấy người đang hút thuốc có nguy cơ nghỉ làm cao hơn 33% so với người không hút, tương đương thêm 2,74 ngày nghỉ mỗi năm. Chi phí tăng thêm đối với mỗi nhân viên hút thuốc được ước tính khoảng 5.816 USD/năm, trong đó hơn một nửa đến từ thời gian làm việc bị mất do nghỉ giữa giờ để hút thuốc.

Tại Hội thảo "Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra" do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (Ban Chính sách chiến lược Trung ương) tổ chức mới đây, ông Đặng Đức Anh, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho biết tuổi thọ trung bình của người Việt Nam hiện đạt khoảng 74,8 tuổi, song mỗi người vẫn phải sống chung với bệnh tật khoảng 10 năm. Khoảng cách giữa "sống lâu" và "sống khỏe" đang đặt ra thách thức lớn đối với hệ thống y tế, đồng thời tạo sức ép đối với nền kinh tế.

Trong khi đó, dư địa tăng trưởng dựa vào vốn, lao động giá rẻ và tài nguyên ngày càng thu hẹp, còn Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Sức khỏe, thể lực và trí lực của người dân vì thế ngày càng trở thành nguồn lực quyết định năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia, nhà quản lý nhấn mạnh các vấn đề về hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá trong mô hình phát triển mới. “Kiểm soát thuốc lá hiệu quả góp phần thúc đẩy phát triển con người thông qua cải thiện sức khỏe, thể lực và trí lực của người dân, qua đó đóng góp vào phát triển kinh tế và phát triển xã hội - hai trong số các trụ cột của Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển Việt Nam” – ông Đặng Đức Anh nhấn mạnh.

Theo đó, đặt trong yêu cầu đổi mới mô hình phát triển, kiểm soát thuốc lá ngày càng gắn chặt với mục tiêu nâng cao chất lượng con người.

Nghị quyết số 19-NQ/TW ngày 28/7/2026 xác định con người là trung tâm, chủ thể, mục tiêu và động lực của phát triển; trong khi Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị yêu cầu chuyển mạnh từ tư duy tập trung khám, chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh, lấy phòng bệnh làm ưu tiên.

Theo định hướng này, giảm tiêu thụ và kiểm soát các yếu tố nguy cơ như thuốc lá cần được triển khai xuyên suốt trong chính sách y tế và phát triển con người. Mục tiêu đến năm 2030 là tuổi thọ trung bình đạt 75,5 tuổi, số năm sống khỏe tối thiểu 68 năm; giai đoạn 2036-2045 hướng tới tuổi thọ trung bình trên 80 tuổi và số năm sống khỏe tối thiểu trên 71 năm.

Bước chuyển pháp lý trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá

Cụ thể hóa định hướng trên, việc kiểm soát thuốc lá đang có những bước chuyển về pháp lý. Điểm nhấn là Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, cấm toàn diện việc sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, chứa chấp, vận chuyển và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng từ ngày 01/01/2025.

GS.TS. Nguyễn Anh Trí - đại biểu Quốc hội khóa XIV và XV, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương: Sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là “thời điểm vàng” để thể chế hóa các chính sách bảo vệ sức khỏe nhân dân. Ảnh: vadp.gov.vn

Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 tiếp tục đưa các mặt hàng này vào danh mục ngành, nghề cấm đầu tư kinh doanh; Nghị định số 371/2025/NĐ-CP quy định chế tài đối với một số hành vi vi phạm liên quan.

Bên cạnh đó, Luật Phòng bệnh số 114/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 01/7/2026, đã thành lập Quỹ Phòng bệnh. Quỹ được hình thành từ nhiều nguồn, trong đó có khoản trích 2% giá tính thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá, nhằm tài trợ cho các hoạt động phòng, chống bệnh không lây nhiễm và nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Đặc biệt, Dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đang được Bộ Y tế xây dựng, hoàn thiện và sẽ trình Quốc hội xem xét tại Kỳ họp thứ 2 sắp tới, với nhiều quy định được sửa đổi, bổ sung nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý, đáp ứng yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá trong bối cảnh mới. Đáng chú ý là Dự thảo Luật đã bổ sung các quy định nhằm kiểm soát, ngăn chặn tác hại của các loại thuốc lá mới; hoàn thiện quy định về cấm trưng bày thuốc lá; địa điểm cấm hút thuốc lá…

 GS.TS. Nguyễn Anh Trí - đại biểu Quốc hội khóa XIV và XV, nguyên Viện trưởng Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương, cho rằng việc sửa Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá là “thời điểm vàng” để thể chế hóa các chính sách bảo vệ sức khỏe nhân dân.

Đánh giá tác động của cơ chế thuế thuốc lá trong bối cảnh chính sách mới

Một công cụ quan trọng khác trong kiểm soát thuốc lá là chính sách thuế đối với thuốc lá. Từ ngày 01/01/2027, Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt số 66/2025/QH15 chuyển sang cơ cấu thuế hỗn hợp, gồm thuế suất tỷ lệ 75% trên giá tính thuế và thuế tuyệt đối tăng dần theo lộ trình. Mức thuế thuốc lá tuyệt đối khởi điểm 2.000 đồng/bao năm 2027, tăng lên 8.000 đồng/bao năm 2030 và 10.000 đồng/bao từ năm 2031.

Chính sách thuế là cộng cụ quan trọng đểm kiểm soát thuốc lá. Ảnh: tcnnld.vn

Ông Nguyễn Anh Dương - Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược, cho rằng tăng thuế thuốc lá có thể tạo ra "lợi ích kép": vừa giảm tiêu dùng, bảo vệ sức khỏe, vừa tạo thêm nguồn lực cho phát triển.

Theo Kịch bản 3, với mức thuế hỗn hợp tăng dần theo lộ trình từ 40% lên 70% giá bán lẻ, tỷ lệ nghèo chung có thể giảm 0,15 điểm phần trăm so với kịch bản cơ sở. Các hộ gia đình có chủ hộ là nữ được ghi nhận mức giảm nghèo lớn nhất, đồng thời kịch bản này cũng cho thấy khả năng giảm bất bình đẳng mạnh nhất – ông Dương dẫn chứng.

Nguồn thu tăng thêm từ thuế không chỉ góp phần bảo vệ sức khỏe nhân dân mà còn có thể tạo nguồn lực đầu tư vào vốn con người thông qua các chương trình giáo dục, y tế và chuyển đổi nghề nghiệp, góp phần thực hiện các mục tiêu phát triển bền vững.

Tuy nhiên, các ý kiến tại Hội thảo cũng lưu ý, Nghị quyết số 19/2026/NQ-CP có hiệu lực từ ngày 29/4/2026, với việc cắt giảm, bãi bỏ một số điều kiện kinh doanh và thủ tục hành chính liên quan đến cấp phép bán buôn, bán lẻ thuốc lá, có thể làm suy giảm tác động của chính sách thuế hỗn hợp.

Mặt khác, mức thuế tuyệt đối 10.000 đồng/bao từ năm 2031 vẫn được đánh giá thấp hơn mức 15.000 đồng/bao vào năm 2030 mà WHO khuyến nghị nhằm tăng hiệu quả giảm tiêu dùng thuốc lá.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia khuyến nghị cần tiếp tục hoàn thiện chính sách kiểm soát thuốc lá theo hướng đồng bộ, đánh giá đầy đủ tác động kinh tế - xã hội của chính sách thuế thuốc lá trong bối cảnh mới và bảo đảm sự thống nhất giữa các công cụ chính sách. Đây không chỉ là câu chuyện giảm một yếu tố nguy cơ đối với sức khỏe, mà còn là cách bảo vệ và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực - nguồn lực ngày càng có ý nghĩa quyết định đối với năng suất và sức cạnh tranh của nền kinh tế.