Trong nếp sống cổ truyền của người Pa Kô, nghi lễ cưới hỏi trở thành nhịp cầu gắn kết tình cảm giữa gia đình và bản làng. Nổi bật trong nét đẹp ấy là tục hiến hiếu vợ (Kârhot Môngq Răng). Tục lệ chứa đựng chiều sâu triết lý, gửi gắm lòng kính trọng cội nguồn cùng ước vọng hòa hiếu giữa hai dòng họ.
Ai Tiau Tiêi Ra Lũ (tên thường gọi Hồ Quang Tiến), chàng trai dân tộc Bru Vân Kiều sinh năm 1993, đang nỗ lực đưa những giá trị văn hóa của dân tộc mình đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là thế hệ trẻ, thông qua không gian mạng.
Từ một địa phương chưa có tên trong “bản đồ” danh mục di sản văn hóa phi vật thể (VHPVT) quốc gia, chỉ trong chưa đầy 10 năm (kể từ năm 2017 khi hò khoan Lệ Thủy được công nhận), đến nay Quảng Trị đã có 18 di sản được đưa vào danh mục. Đó là hành trình đầy nỗ lực của một tỉnh dù còn nhiều khó khăn nhưng vẫn luôn xem bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa truyền thống là một trong những nhiệm vụ cấp thiết hàng đầu...
Sau nhiều năm chờ đợi, đồng bào Tà Ôi ở xã Tà Rụt, tỉnh Quảng Trị vừa tái hiện Lễ hội Ariêu Piing - nghi lễ truyền thống thiêng liêng, giàu giá trị văn hóa và tinh thần cộng đồng.
Bánh Aquat (bánh sừng trâu) từ lâu đã trở thành món ngon đặc trưng, được xem là 'linh hồn' trong ẩm thực của người Pa Kô. Với hình dáng độc đáo cùng ý nghĩa nhân sinh sâu sắc, thức quà này không chỉ thể hiện tấm lòng hiếu khách mà còn là biểu tượng cho sự đoàn kết, gắn bó của đồng bào nơi đây.
Từ thuở lập bản, lập làng, giống lúa nếp than (Đệp cù cha), lúa Ra dư đã theo bước chân thiên di bất định của đồng bào dân tộc Pa Kô lang bạt khắp các cánh rừng Trường Sơn để được gieo ươm qua bao mùa lúa rẫy. Trước đây, giống lúa nếp than, lúa Ra dư chỉ thích hợp nảy mầm trên nương rẫy bám vào sườn đồi, chạy dọc bờ suối hay ngự trên đỉnh đồi cao, thì nay các giống lúa này đã trút bỏ 'tính đỏng đảnh' để chịu nảy mầm trên những thửa ruộng thiếu nước ở các xã La Lay, Đakrông…
Trong những ngày cả nước hướng về Đại hội lần thứ XIV của Đảng, ở các thôn, bản miền núi tỉnh Quảng Trị, đời sống chính trị – xã hội vẫn diễn ra trong nhịp điệu quen thuộc của bản làng. Thông tin về Đại hội được người dân theo dõi qua các kênh chính thống, qua sinh hoạt chi bộ, qua trao đổi với cán bộ và người có uy tín; từ đó hình thành những suy nghĩ, mong muốn gắn liền với cuộc sống hằng ngày.
Được trao truyền qua nhiều thế hệ, lễ hội truyền thống của người Pa Kô kết tinh những phong tục, tập quán tốt đẹp, gắn liền với các sự kiện quan trọng. Trải qua bao biến thiên, thăng trầm của lịch sử, người dân nơi đây càng thêm trân quý, gìn giữ lễ hội như một 'báu vật' quý giá.
Trong làn gió sớm mát lạnh thổi qua triền núi, tiếng đàn, khèn, trống từ các bản làng xã Tà Rụt vang lên như nhịp thở quen thuộc của núi rừng Trường Sơn. Những âm thanh mộc mạc ấy không chỉ là âm nhạc, mà còn là ký ức, là linh hồn văn hóa được gìn giữ qua bao thế hệ người Vân Kiều, Pa Kô. Để những giá trị ấy không bị lãng quên giữa dòng chảy hiện đại, cấp ủy đảng, chính quyền địa phương cùng các nghệ nhân đang miệt mài thắp lửa, giữ gìn và lan tỏa kho tàng văn hóa truyền thống độc đáo của dân tộc mình.
Đến bây giờ, anh Hồ Văn Việt ở bản Vực Leng, xã Tà Rụt, vẫn luôn canh cánh bao điều trăn trở, âu lo liệu mai này cây đàn Ta lư cùng các loại nhạc cụ truyền thống đã làm nên 'hồn cốt' của dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô có bị mai một theo thời gian. Liệu cây đàn Ta lư còn tiếp tục được duy trì để song hành cùng thời gian như ca từ đẹp trong ca khúc 'Rừng xanh vang tiếng Ta lư' (Nhạc sĩ Phương Nam): 'Đàn theo ta đi qua con suối con khe, qua nương rẫy qua bao nhiêu rừng/Đàn theo ta đi đánh Mỹ đêm ngày, giữa rừng xanh vang muôn câu ca…'.
Giữa đại ngàn Trường Sơn hùng vĩ, ở phía Tây tỉnh Quảng Trị, nơi những ngọn núi trùng điệp xanh mướt nối tiếp nhau trập trùng, có những bản làng bình yên của người Pa Cô, Vân Kiều sinh sống bao đời nay.
Đến bây giờ ông Hồ Văn Hùng (71 tuổi) ở bản Phú An, xã Hướng Hiệp, vẫn miệt mài xuyên rừng già tìm kiếm hàng chục loại hoa, quả, lá, gốc, rễ cây rừng mang về chữa bệnh cho dân bản; dùng làm men lá để ủ rượu cần đậm đà hương vị riêng có của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô. Với vốn hiểu biết, thông tuệ những gì thuộc về rừng xanh, núi thẳm, ông Hùng sẵn sàng trao truyền lại cho lớp trẻ để gìn giữ, bảo tồn những bài thuốc chữa bệnh độc đáo của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô.
Từ xa xưa, trống, cồng, chiêng, cùng với tù và, đàn A Toong, A Took và các loại khèn, sáo… là những nhạc cụ không thể thiếu trong các nghi lễ của đồng bào Vân Kiều, Pa Kô dành cho các vị thần linh và mỗi dịp cúng giỗ tổ tiên, hay tiễn đưa người chết trở về với tự nhiên. Chúng cũng hiện diện trong các dịp lễ hội, mang đến những âm thanh vừa thiêng liêng, vừa vui tươi.
Từ thuở lập bản, lập làng, cuộc sống của đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô tựa cây rừng nương náu bên bóng núi và bám vào từng hơi thở của đất, của rừng để du canh, du cư qua bao mùa nương rẫy. Để chống chọi với những đêm dài lạnh giá mùa đông dưới cánh rừng nguyên sinh hay săn bắt thú rừng để mưu sinh, người Bru-Vân Kiều, Pa Kô đã dùng vỏ cây A mưng để làm chăn, áo, khố, mũ đội đầu; dùng vỏ cây Kdol để dệt nên tấm lưới săn muông thú.
Các giá trị văn hóa truyền thống đã được tỉnh Quảng Trị bảo tồn và phát huy hiệu quả, góp phần xây dựng một nền văn hóa địa phương tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. Đặc biệt, không thể không nhắc đến hệ thống các di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) đang ngày càng khẳng định được vị thế trong 'bản đồ' di sản Việt Nam. 14 di sản được đưa vào danh mục DSVHPVT quốc gia chính là dấu ấn đậm nét của nhiệm kỳ này. Bước vào kỷ nguyên sáng tạo mới, các DSVH tiếp tục hành trình với những đổi mới, sáng tạo trong bảo tồn, linh hoạt, chủ động trong phát huy giá trị, để không một di sản nào của cha ông bị lãng quên.
Đối với đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô thì nhạc cụ, dân ca, dân vũ, trang phục được xem là 'linh hồn', là văn hóa đặc sắc được lưu giữ, bảo tồn qua nhiều thế hệ. Trong các bản làng đồng bào dân tộc Bru-Vân Kiều, Pa Kô dưới tán rừng Trường Sơn, vẫn còn nhiều nghệ nhân đang tâm huyết, tận tụy gìn giữ để lưu truyền vốn văn hóa đã làm nên hồn cốt của bản làng cho thế hệ mai sau.
Năm học 2025 - 2026, Bộ GD&ĐT khuyến khích trường phổ thông xây dựng cơ chế huy động nhân lực trình độ chuyên môn cao tham gia tổ chức hoạt động giáo dục trong nhà trường.
Ở nơi núi rừng Trường Sơn, trải dài qua từng bản làng của đồng bào Vân Kiều, Pa Cô ở Quảng Trị, đang có những con người lặng thầm giữ lửa. Họ không cần danh xưng lớn lao mà chỉ âm thầm dệt nên sợi dây nối dài giữa quá khứ đến hiện tại và tương lai. Những nghệ nhân như Kray Sức, Hồ Văn Hồi, Ăm Nhờ… chính là những người giữ hồn của một nền văn hóa từng có lúc đứng bên bờ mai một.
Nhiều trường học có học sinh dân tộc đã tiếp nối, làm 'sống' lại văn hóa đồng bào để giữ gìn bản sắc, tránh mai một.
Lão nghệ nhân Kray Sức lớn lên và đắm mình trong văn hóa Pa Kô. Như rừng xanh vang tiếng, ông nuôi nấng một mong ước cho văn hóa của dân tộc mình còn mãi, cho người già lưu luyến, cho người trẻ tự hào và tiếp nối.
Thời gian qua, tiểu dự án 'Giảm nghèo về thông tin' thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển KT - XH vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi (DTTS và MN) giai đoạn 2021-2025 được triển khai đã giúp cộng đồng dân cư ở vùng đồng bào DTTS và MN của tỉnh có điều kiện tiếp cận thông tin thiết yếu, góp phần thúc đẩy phát triển KT - XH tại địa phương.
Phát huy truyền thống tốt đẹp của những người con mang họ Bác Hồ, có không ít đảng viên đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) ở dọc dãy Trường Sơn hùng vĩ luôn trăn trở, tâm huyết, tìm phương pháp gìn giữ nét đẹp văn hóa truyền thống. Với nhiều cách làm thiết thực, ý nghĩa, họ góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa của dân tộc phù hợp với quá trình đổi mới của quê hương, đất nước.
Các cấp ủy đảng, chính quyền huyện Đakrông trong những năm qua luôn quan tâm và coi trọng vai trò của người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS) tại địa phương. Đội ngũ người có uy tín đã phát huy vai trò là 'cầu nối' giữa Nhân dân với Đảng, chính quyền và đoàn thể các cấp, góp phần xây dựng quê hương ngày càng giàu đẹp.
Dưới mái nhà chung là dãy Trường Sơn hùng vĩ, từ bao đời nay, cộng đồng các dân tộc thiểu số gồm Bru-Vân Kiều, Pa Cô/Tà Ôi, Cơ Tu, Kor, Xơ Đăng, Bhnoong và các dân tộc anh em khác ở các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Quảng Nam và thành phố Đà Nẵng còn giữ nguyên vẹn nhiều giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể vô cùng độc đáo và phong phú.
Cồng chiêng là loại hình văn hóa mang tính đặc trưng vùng miền của đồng bào các dân tộc Pa Cô, Vân Kiều ở miền núi Quảng Trị. Từ xa xưa, cồng chiêng vừa là loại nhạc cụ không thể thiếu trong hầu hết các nghi lễ đối với các vị thần và thờ cúng ông bà tổ tiên trong mỗi gia đình, dòng họ và các dịp lễ hội của cộng đồng, vừa được xem là của cải có giá trị trong đời sống của bà con...
Trong nhịp sống hiện đại, thế hệ trẻ dần quên lãng những câu ca, tiếng hát, điệu nhạc của đồng bào Pa Kô, Vân Kiều.
Trải qua nhiều thế hệ gắn bó với núi rừng, đồng bào Tà Ôi ở các huyện vùng cao Quảng Trị đã không ngừng phát triển và lưu giữ một nền văn hóa đặc sắc, thể hiện sống động qua các sáng tác dân gian, kho tàng âm nhạc, các hình thức lễ hội, tôn giáo tín ngưỡng, cùng với một số nghề thủ công để đáp ứng nhu cầu của đời sống vật chất và tinh thần của con người.
Ngày hội Văn hóa các dân tộc miền Trung lần thứ IV - năm 2023 với chủ đề 'Bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa các dân tộc miền Trung - Bình đẳng, đoàn kết, hội nhập và phát triển' tổ chức tại tỉnh Bình Định vừa qua (8-10/9) có sự tham gia của hơn 1.000 nghệ nhân, diễn viên, vận động viên đến từ 11 tỉnh miền Trung (từ Thanh Hóa đến Bình Thuận). Đoàn Nghệ thuật quần chúng tỉnh Quảng Trị tham gia và xuất sắc giành nhiều giải cao, gồm: 1 giải A, 4 giải B và 1 giải C.
Trước tình trạng các làn điệu dân ca bị mai một, nghệ nhân ưu tú Kray Sức đã âm thầm đi tìm và gìn giữ những nét văn hóa độc đáo nơi đại ngàn Trường Sơn.
Trước thực trạng tiếng nói và chữ viết của các dân tộc thiểu số (DTTS) trên địa bàn đang có nguy cơ bị mai một, thời gian qua, huyện Đakrông triển khai nhiều giải pháp bảo tồn và phát triển. Tuy nhiên, quá trình thực hiện, công tác bảo tồn ngôn ngữ của các DTTS ở huyện gặp không ít khó khăn, cần sự chung tay của toàn xã hội, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa của cộng đồng DTTS.
Từ thuở lập bản làng, giống lúa nếp than (đệp cù cha) đã theo bước chân thiên di bất định của đồng bào dân tộc Pa Kô lang bạt khắp các cánh rừng Trường Sơn để được gieo ươm qua bao mùa lúa rẫy. Cứ ngỡ giống lúa nếp than chỉ thích hợp nảy mầm trên nương rẫy bám vào sườn đồi nhưng không nay, giống lúa nếp than đã trút bỏ 'tính đỏng đảnh' để chịu nảy mầm trên những thửa ruộng thiếu nước ở xã A Ngo, Tà Long… trong khát vọng trở thành sản phẩm OCOP chủ lực của huyện rẻo cao Đakrông (Quảng Trị).
Không thờ ơ, đứng ngoài cuộc, thời gian qua, nhiều cán bộ, giáo viên vùng cao Quảng Trị đã góp sức giúp học sinh người Vân Kiều, Pa Kô giữ gìn, phát huy giá trị truyền thống tốt đẹp của dân tộc mình. Phóng viên Báo Quảng Trị vừa có cuộc trò chuyện với Hiệu trưởng Trường Tiểu học & THCS A Xing, huyện Hướng Hóa NGUYỄN MAI TRỌNG, một trong những nhà giáo luôn trăn trở, không ngừng nỗ lực đưa ngôi trường của mình trở thành điểm sáng với các mô hình 'giữ hồn' dân tộc ý nghĩa.
Thời gian qua, huyện Đakrông quan tâm thực hiện tốt việc phát huy vai trò của người có uy tín (NCUT) trong đồng bào dân tộc thiểu số về xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Từ sự quan tâm này, những NCUT trên địa bàn huyện đã có nhiều đóng góp quan trọng, trở thành cầu nối chuyển tải chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước đến gia đình, dòng họ và quần chúng Nhân dân, góp phần tham gia xóa đói, giảm nghèo, phát triển kinh tế, xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, xây dựng đời sống mới, giữ gìn an ninh trật tự, an toàn xã hội, thúc đẩy phát triển KT - XH ở địa phương.
Có thể, trong khoảnh khắc yên lặng hiếm hoi của chiến tranh, tiếng đàn Ta lư của chàng trai, cô gái Vân Kiều, Pa Kô bỗng vang lên giữa núi rừng Trường Sơn là cảm hứng rung ngân tận thẳm sâu tâm hồn nghệ sĩ, để rồi các nhạc sĩ Huy Thục, Phương Nam cho ra đời ca khúc 'Tiếng đàn Ta lư', 'Rừng xanh vang tiếng Ta lư' sống mãi với thời gian… Nhạc sĩ Huy Thục sau khi viết ca khúc 'Tiếng đàn Ta lư', đã được đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pa Kô xem như là người con của bản làng. Nhưng cây đàn Ta lư của đồng bào dân tộc Vân Kiều, Pa Kô đi vào thơ, nhạc hiện nay đang đứng trước nguy cơ dần mai một…
Những dấu ấn văn hóa trong đời sống đồng bào được gìn giữ theo những cách riêng, từ chính các nghệ nhân đang sở hữu… Và họ, cũng gặp không ít gian nan.