Trong quá trình hình thành và sinh sống trên mảnh đất xứ Thanh, đồng bào Dao quần chẹt đã sáng tạo nên một kho tàng di sản văn hoá phong phú, đặc sắc.
Nhiều năm qua, Nghệ nhân Nhân dân Tẩn Vần Siệu, bản Tả Chải, xã Tả Phìn, tâm huyết nghiên cứu, sưu tầm và truyền dạy chữ Nôm Dao miễn phí cho nhiều thế hệ học trò, góp phần bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống của đồng bào Dao.
Tại xã Chợ Đồn (Thái Nguyên), những câu Then, tiếng đàn Tính, làn điệu Páo Dung hay câu Sli vẫn được gìn giữ trong đời sống cộng đồng bằng nhiều cách.
Giữ gìn văn hóa không thể tách rời việc trao truyền để các giá trị truyền thống được tiếp nối trong đời sống. Ở Điện Biên, các nghệ nhân, người am hiểu văn hóa đang bền bỉ truyền dạy chữ viết, tiếng hát, điệu múa, nghi lễ và những tri thức của cộng đồng. Tiếp nhận những giá trị ấy, thế hệ trẻ cũng đang có những cách làm riêng, gắn việc gìn giữ văn hóa với đời sống gia đình, cộng đồng và công nghệ, để bản sắc dân tộc tiếp tục được duy trì và phát huy.
Từ sự chung tay của những cá nhân trao tặng các kỷ vật gia đình để lưu giữ di sản, góp phần gìn giữ hồn cốt quê hương.
Giữa vùng biên Đắk Wil, lớp học chữ Nôm Dao của ông Bàn Phụ Cán đang góp phần lan tỏa và gìn giữ mạch nguồn văn hóa Dao Đỏ.
Hai năm qua, cứ mỗi dịp hè về, căn nhà nhỏ của anh Bàn Phụ Cán tại xã biên giới Đắk Wil (Lâm Đồng) lại rộn rã tiếng đọc bài của hơn 40 học sinh người dân tộc Dao Đỏ.
Trong căn nhà truyền thống của người Dao Tiền ở bản Sưng (xã Cao Sơn, Phú Thọ), nghệ nhân Lý Văn Hềnh (70 tuổi) nhẹ tay mở từng cuốn sách cúng đã ngả màu thời gian. Bên cạnh ông, chị Lý Seo Mai (38 tuổi) chăm chú dõi theo những trang giấy dó mỏng, dai, nơi nét chữ Nôm Dao của cha ông vẫn còn nguyên vẹn. Hai thế hệ, hai câu chuyện, đang trở thành sợi dây nối ký ức của cha ông với đời sống hôm nay.
Xã Cao Sơn là địa bàn sinh sống tập trung của 5 dân tộc, chủ yếu là đồng bào Tày, Dao, Mường. Nơi đây, bản sắc văn hóa đang trở thành tài nguyên quan trọng thúc đẩy phát triển kinh tế vùng cao, góp phần cải thiện sinh kế bền vững.
Cùng với việc phát triển kinh tế - xã hội, những năm qua, các địa phương trên địa bàn tỉnh có đồng bào dân tộc Dao sinh sống luôn quan tâm gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc Dao. Nhờ đó, các giá trị văn hóa truyền thống được gìn giữ, phát huy trong cộng đồng.
Ở nhiều bản làng vùng cao Thái Nguyên, sự đổi thay của kinh tế hộ gia đình đang bắt đầu từ những lựa chọn rất gần gũi: tận dụng đất đai sẵn có, thay đổi cách canh tác và liên kết với nhau trong sản xuất. Từ những cách làm ấy, nhiều hộ dân ở thôn Bản Đôn, xã Phong Quang, từng bước tạo dựng nguồn thu ổn định hơn trên mảnh đất quê hương.
Với hơn 96.000 người, chiếm 5,3% dân số toàn tỉnh, cộng đồng người Dao ở Thái Nguyên gồm nhiều nhóm khác nhau như Dao Đỏ, Dao Tiền, Dao Lô Gang... Mỗi nhóm có những nét riêng trong phương ngữ, trang phục, phong tục, tập quán, nhưng trong đời sống tinh thần họ vẫn gìn giữ một mạch nguồn chung là những giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.
Tỉnh Phú Thọ hiện có hơn 2.100 người có uy tín (NCUT) trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Họ được ví như những 'cây đại thụ' tỏa bóng mát, gắn kết cộng đồng bằng trách nhiệm, sự tận tâm và tiếng nói được bà con tin tưởng. Không chỉ là cầu nối giữa cấp ủy, chính quyền với Nhân dân, họ còn tiên phong trong phát triển kinh tế, giữ gìn bản sắc văn hóa, xây dựng đời sống mới và củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Những đóng góp bền bỉ của NCUT góp phần quan trọng vào sự đổi thay các vùng miền núi.
Hàng chục năm sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy về văn hóa, tập quán, ngôn ngữ, chữ viết dân tộc Dao quần chẹt, ông Phùng Thanh Khang, thôn Phú Sơn, xã Cẩm Vân được ví như 'bảo tàng sống' về văn hóa Dao. Với ông, gìn giữ chữ viết, văn hóa là giữ hồn cốt dân tộc giữa dòng chảy hiện đại.
Tiếng nói là dấu hiệu nhận diện rõ nét nhất của mỗi dân tộc, là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại, gắn kết các thế hệ trong cùng một cộng đồng. Tiếng Dao không chỉ là phương tiện giao tiếp mà còn là kho tàng lưu giữ phong tục, tín ngưỡng, tri thức dân gian và những giá trị văn hóa truyền thống của cộng đồng người Dao. Giữa nhịp sống hiện đại, việc gìn giữ tiếng Dao chính là gìn giữ nguồn cội, bảo tồn bản sắc và sức sống văn hóa của dân tộc Dao.
Lào Cai là địa phương giàu bản sắc văn hóa với nhiều di sản truyền thống đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số. Trong dòng chảy chuyển đổi số, nhiều nghi lễ, dân ca nghi lễ của người Dao đang được sưu tầm, số hóa và lan tỏa trên các nền tảng trực tuyến, mở ra hướng đi mới trong bảo tồn, phát huy di sản trước nguy cơ mai một theo thời gian.
Điện Biên, mảnh đất lịch sử, nơi hội tụ và giao thoa văn hóa của 19 dân tộc anh em, với không gian văn hóa đa dạng, phong phú và đậm đà bản sắc. Để gìn giữ và lan tỏa văn hóa các dân tộc, bằng tâm huyết, trách nhiệm và tình yêu sâu nặng các nghệ nhân đã miệt mài lưu giữ, truyền dạy làn tỏa những nét đẹp văn hóa truyền thống.
Văn hóa là hồn cốt của dân tộc, là nền tảng tinh thần của xã hội bên cạnh đó văn hóa cũng là mục tiêu, là động lực để phát triển đất nước. Đảng ta luôn coi trọng và đã nhiều lần khẳng định: 'Văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội'; đồng thời cũng nhấn mạnh yêu cầu xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc.
Hàng chục năm sưu tầm, nghiên cứu và truyền dạy chữ Nôm Dao, ông Phùng Quang Du (thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, Thanh Hóa) được ví như 'bảo tàng sống' văn hóa Dao. Với ông, giữ chữ viết là giữ hồn cốt dân tộc giữa dòng chảy hiện đại.
Ngay trong những ngày đầu xuân Bính Ngọ 2026, cộng đồng người Dao đỏ tại xã Bát Xát đã tổ chức các lớp truyền dạy văn hóa dân gian cho thế hệ trẻ. Đây là nỗ lực thiết thực nhằm bảo tồn chữ Nôm Dao và nghi lễ truyền thống, góp phần bồi đắp niềm tự hào dân tộc và tạo nguồn lực phát triển du lịch bền vững tại địa phương.
Giữa nhịp sống hiện đại, chữ Nôm Dao – di sản gắn với tín ngưỡng, phong tục và lịch sử tộc người – đang dần thưa vắng người đọc, người viết. Ông Phùng Quang Du đã nỗ lực mở lớp, truyền dạy, níu giữ từng con chữ cổ trước nguy cơ thất truyền.
Người Dao tuyển sinh sống ở các xã Bát Xát, Bảo Thắng, Bảo Yên, Mường Khương, Bắc Hà và phường Lào Cai. Đồng bào có nghi lễ đón Tết độc đáo và các sinh hoạt văn hóa dân gian giàu tính nghệ thuật, nhân văn và tính giáo dục.
Nặng lòng với chữ viết của dân tộc mình, nhiều người Dao ở xã Nà Hỳ đã và đang lặng lẽ gìn giữ, bảo tồn chữ Nôm Dao, loại chữ cổ chứa đựng chiều sâu văn hóa, tín ngưỡng và tri thức bản địa. Từ những lớp học miễn phí đến việc nâng niu từng cuốn sách cổ, hành trình trao truyền chữ viết dân tộc đang được tiếp nối qua từng thế hệ.
Với suy nghĩ, chữ viết là hồn cốt của mỗi dân tộc, vì vậy, hàng chục năm qua ông Phùng Quang Du, thôn Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc, tỉnh Thanh Hóa vẫn ngày ngày miệt mài nghiên cứu, truyền dạy chữ Nôm Dao cho bà con dân tộc mình.
Giữa nhịp sống hối hả của thời đại công nghệ, tại những nếp nhà sàn vùng cao xã Nật Sơn, tỉnh Phú Thọ những lớp học đêm vẫn miệt mài sáng đèn. Ở đây, có những người già tóc bạc đang bền bỉ gieo từng nét chữ cổ vào tâm hồn thế hệ trẻ, với khát vọng giữ lại 'mạch máu' văn hóa của người Dao Quần Chẹt không bị mai một theo bước chân thời gian.
Giữa nhịp sống đổi thay không ngừng, trên những bản mường vùng cao của Sơn La, các nghệ nhân vẫn lặng thầm chắt chiu từng thanh âm của nhạc cụ truyền thống, trăn trở với từng nghi lễ mang giá trị cội nguồn..., để mạch nguồn văn hóa các dân tộc còn mãi.
Với đặc thù là một tỉnh miền núi, nơi có nhiều đồng bào dân tộc thiểu số cùng chung sống, các thiết chế văn hóa cơ sở đóng vai trò đặc biệt quan trọng trong đời sống tinh thần của mỗi bản làng. Các thiết chế tạo không gian sinh hoạt cộng đồng, góp phần tích cực vào việc bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa truyền thống, gắn kết cộng đồng và xây dựng đời sống văn hóa tại địa phương.
Không chỉ là người đứng chủ chân nhang các lễ cúng gia tiên, lễ cấp sắc, lễ tạ mộ… nắm giữ kho tàng sách cổ người Dao, ông Triệu Quý Tín (thôn Vực Tròn, xã Lương Thịnh, tỉnh Lào Cai) còn trực tiếp giảng dạy cho hơn 700 người biết đọc, viết chữ Nôm Dao. Ông được xem là 'giữ hồn' văn hóa Dao quần chẹt.
Những năm qua, công tác xã hội hóa hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa ở Thanh Hóa đã được thực hiện khá hiệu quả. Đội ngũ những người sưu tầm, phục chế, phục dựng, bảo tồn văn hóa cổ truyền ngày càng đông đảo, đóng góp tích cực vào đời sống văn hóa tinh thần của xã hội. Bằng tâm huyết và trí tuệ của mình, họ đã và đang tìm cách lưu truyền, phát huy giá trị những di sản vốn có của quê hương, đất nước.
Những năm qua, các xã trên địa bàn tỉnh có đồng bào dân tộc Dao sinh sống luôn quan tâm gìn giữ và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần nâng cao đời sống tinh thần của người dân.
Giữa nhịp sống hiện đại, khi tiếng nói của nhiều dân tộc thiểu số đang dần bị lãng quên, vẫn có những con người lặng lẽ âm thầm gìn giữ tiếng mẹ đẻ của mình bằng tình yêu và lòng tự hào sâu sắc. Họ là những nghệ nhân, thầy giáo, nhà nghiên cứu... đã và đang miệt mài mở lớp dạy chữ, dạy tiếng, với mong muốn tiếng nói, chữ viết của dân tộc mình không bị mai một trong dòng chảy hội nhập.
Mỗi nét chữ, mỗi trang giấy không chỉ là tri thức mà còn là hơi thở của lịch sử, là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa tổ tiên và con cháu của cộng đồng dân tộc Dao đỏ ở thôn Ù Sóc, xã Bảo Hà, tỉnh Lào Cai.
Những năm qua, cùng với việc đẩy mạnh phát triển kinh tế, người Dao, thôn Tân Thành (xã Thạch Lập) luôn quan tâm gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống của ông cha.
Sau hợp nhất, tỉnh Lào Cai tự hào với 99 nghệ nhân được công nhận - con số ấn tượng cho thấy sự phong phú của di sản văn hóa nơi đây. Những danh hiệu cao quý này là niềm vinh dự cho cá nhân, gia đình và cộng đồng, đặt lên vai mỗi nghệ nhân trọng trách: giữ gìn, phát huy và trao truyền giá trị văn hóa dân tộc.
Sinh ra, lớn lên cùng với nét đẹp văn hóa ngàn đời của dân tộc, nên những người con của bản hiểu hơn ai hết giá trị quý báu ông cha để lại. Khắp các bản làng vùng dân tộc thiểu số ở Lào Cai, thế hệ hậu sinh ấy với những việc làm thiết thực đang làm 'sống' lại nét văn hóa cổ truyền dần bị mai một và có nguy cơ phai nhạt. Nghệ nhân Ưu tú Tẩn Khái Cường, xã Mường Khương là một trong những người như thế.
Ở thôn Thác Tiên (xã Mỏ Vàng, tỉnh Lào Cai), cái tên La Tài Quan luôn được bà con nhắc đến với tất cả sự trìu mến, yêu thương. Ở tuổi 59, ông không chỉ là tấm gương sáng trong phát triển kinh tế, gìn giữ bản sắc văn hóa, xây dựng nông thôn mới, mà còn là 'cầu nối' gắn kết cộng đồng và là người có uy của thôn.
Chính từ những lớp học nhỏ nơi bản làng, thông điệp lớn lao của Ngày Quốc tế Xóa mù chữ (08/9) được thắp sáng: 'Tri thức là chìa khóa mở ra tương lai và giữ gìn cội nguồn dân tộc'.
Trăn trở trước việc bà con dân tộc Dao biết chữ Nôm Dao còn rất ít, ông Phùng Quang Du ở khu phố Hạ Sơn, xã Ngọc Lặc đã miệt mài tìm hiểu, nghiên cứu về văn hóa của dân tộc mình. Không muốn chữ viết của dân tộc mình bị 'lãng quên', ông Du đã dành nhiều thời gian và công sức để 'phổ cập' chữ Nôm Dao cho thế hệ trẻ.
Vân Hồ là xã cửa ngõ quan trọng của tỉnh, có 5 dân tộc anh em cùng sinh sống. Trong những năm qua, hoạt động văn hóa, văn nghệ ở các khu dân cư tại xã phát triển sôi nổi, góp phần nâng cao đời sống tinh thần, xây dựng nếp sống văn minh và tăng cường sự đoàn kết trong cộng đồng.
Giữa dòng chảy của nhịp sống hiện đại, khi những giá trị truyền thống đang dần bị mai một hoặc được ít người trẻ để ý đến, thì tại Bản Ca, xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên, các thế hệ con em đồng bào Dao vẫn luôn nâng cao ý thức gìn giữ, bảo vệ và phát huy những giá trị di sản văn hóa của cha ông, trong đó có làn điệu Páo Dung.
Phát huy giá trị bản sắc văn hóa không chỉ góp phần nâng cao đời sống tinh thần, mà còn tạo động lực cho sự phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại. Khi văn hóa được khơi đúng mạch nguồn, chính là lúc bản làng vươn lên mạnh mẽ, đầy bản sắc.
Khi hè về, trẻ em nơi phố thị náo nức với trại hè kỹ năng, lớp học năng khiếu, thì ở bản Dao Đồng Chụa thuộc tổ 9, phường Thống Nhất những đứa trẻ lại háo hức đến lớp để học chữ viết của cha ông truyền lại và học đạo lý làm người. Một lớp học không bảng đen, không phấn trắng, không bàn ghế chỉnh tề nhưng đầy ắp những triết lý về bài học đạo làm người...
Thời gian qua, xã Nguyệt Ấn luôn quan tâm đến công tác gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa của Nhân dân, xây dựng nếp sống văn minh trong cộng đồng.
Xã Lương Thịnh hôm nay đang khoác lên mình tấm áo mới của sự ấm no, trù phù, cùng với đó là nét đẹp truyền thống được đồng bào dân tộc Dao nơi đây giữ gìn như báu vật. Đặc biệt, ở thôn Vực Tròn và thôn Khe Lụa, chữ nôm Dao, những bài cúng, nghi lễ linh thiêng vẫn được truyền nối qua nhiều thế hệ.
Nằm trong Khu du lịch quốc gia Mộc Châu, huyện Vân Hồ là vùng đất sinh sống của nhiều dân tộc, với những nét văn hóa đặc sắc, trong đó có cộng đồng người Dao tiền. Những nét đẹp truyền thống của người Dao tiền ở đây luôn được gìn giữ và tiếp nối qua các thế hệ.
Giữa đại ngàn vùng cao Nậm Pồ, nơi núi rừng trùng điệp và những bản làng người Dao quần tụ giữa mây trời Tây Bắc, có một người đàn ông lặng lẽ gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc mình bằng cây bút và những dòng chữ Nôm cổ. Ông là Lý Lìn Siểu, nghệ nhân ưu tú của dân tộc Dao, bản Sín Chải, xã Nà Hỳ, người suốt gần 50 năm qua vẫn miệt mài giữ lửa cho chữ Nôm Dao và những nghi lễ cổ truyền, những di sản đang dần mai một.
Nhiều giá trị văn hóa của các DTTS huyện vùng cao Ba Chẽ, tỉnh Quảng Ninh tưởng chừng bị mai một đã được 'sống lại' trong cộng đồng và truyền bá rộng rãi nhờ hành trình tìm kiếm, sưu tầm của những Nghệ nhân dân gian - những 'Báu vật sống' của bản làng. Ông Triệu Thanh Xuân là một trong những nghệ nhân như thế.
Đồng bào dân tộc Dao ở xã Phiêng Côn, huyện Bắc Yên, có hơn 300 hộ gia đình với trên 1.300 nhân khẩu. Bảo tồn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, đầu năm nay, UBND xã đã ra mắt Câu lạc bộ 'Văn hóa dân tộc Dao' với sự tham gia của hơn 80 thành viên. Câu lạc bộ tổ chức đội văn nghệ, lớp truyền dạy nghề truyền thống và lớp học chữ Nôm Dao.
Giữa mây mù và đá núi Sa Pa, Trường Tiểu học Tả Phìn hiện lên như một điểm sáng ấm áp, nơi mà mỗi đứa trẻ đến lớp không chỉ học con chữ mà còn được đắm mình trong những nét văn hóa truyền thống. Một ngôi trường bình dị nhưng đầy ắp niềm vui, tự hào - đúng nghĩa là mái nhà thứ hai của học trò vùng cao Sa Pa.