Sơn La: Từng bước đẩy lùi hủ tục tảo hôn

Không chờ “dựng rạp” mới đi vận động

Là tỉnh miền núi có đông đồng bào dân tộc thiểu số (DTTS), Sơn La từng có tỷ lệ tảo hôn khá cao, nhất là tại một số địa bàn vùng sâu, vùng xa. Năm 2015, tỷ lệ tảo hôn của tỉnh ở mức 17%.

Ở một số địa bàn, tảo hôn không đơn thuần bắt nguồn từ việc người dân chưa nắm được quy định pháp luật mà còn liên quan đến những quan niệm về hôn nhân tồn tại lâu đời trong cộng đồng. Bởi vậy, để thay đổi không thể chỉ tuyên truyền một lần, mà cần quá trình vận động bền bỉ, hướng tới từng nhóm đối tượng, từng gia đình.

Háng Chú, huyện Bắc Yên cũ, từng nằm trong nhóm 10 địa phương có tỷ lệ tảo hôn cao của Sơn La. Hiện nay, xã Xím Vàng mới được hình thành trên cơ sở hợp nhất Xím Vàng và Háng Chú, có 1.401 hộ với 7.596 nhân khẩu, 100% là đồng bào Mông; tỷ lệ hộ nghèo còn 37,6%.

Tại những địa bàn như Xím Vàng, việc phòng, chống tảo hôn được bắt đầu từ chính cộng đồng. Già làng, trưởng bản, Người có uy tín cùng cán bộ cơ sở tham gia nắm tình hình, phát hiện những trường hợp có nguy cơ, tiếp cận gia đình để giải thích, vận động. Cách làm này cho thấy sự thay đổi trong tư duy phòng ngừa: không chờ đến khi gia đình đã “dựng rạp” mới đi vận động, mà chủ động nhận diện nguy cơ từ sớm.

Từ cách tiếp cận đó, Sơn La đã triển khai nhiều hình thức truyền thông trực tiếp tới cộng đồng.

Trong quá trình thực hiện các chương trình, đề án giảm thiểu tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống, tỉnh đã tổ chức 22 hội nghị chuyên đề với hơn 2.024 lượt người tham gia; 18 hội nghị tập huấn, cung cấp thông tin cho hơn 507 lượt cán bộ, Người có uy tín trong đồng bào DTTS. Việc bồi dưỡng cho cán bộ cơ sở và Người có uy tín có ý nghĩa quan trọng bởi đây là những người gần dân, hiểu phong tục, hoàn cảnh từng gia đình và có thể tiếp tục vận động bà con sau khi các hội nghị kết thúc.

Cán bộ Hội Liên hiệp phụ nữ xã Pắc Ngà tuyên truyền về bình đẳng giới, phòng chống tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống và mua bán phụ nữ, trẻ em tại bản Lừm Thượng A và bản Bước. Ảnh: Vũ Điền

Trường học cũng được xác định là một địa bàn quan trọng để phòng ngừa tảo hôn từ sớm. Toàn tỉnh đã tổ chức 37 cuộc thi tìm hiểu, tuyên truyền Luật Hôn nhân và Gia đình, thu hút hơn 5.656 lượt giáo viên, học sinh và phụ huynh tham gia.

Hoạt động tuyên truyền đồng thời được mở rộng tới từng thôn, bản. Năm 2025, Sở Dân tộc và Tôn giáo Sơn La đã biên soạn, phát hành 10.000 tờ rơi “Nói không với tảo hôn và hôn nhân cận huyết thống” tới 25 xã, đưa thông tin trực tiếp đến cộng đồng và các hộ gia đình.

Từ hội nghị, trường học đến từng bản, từng gia đình, công tác tuyên truyền của Sơn La ngày càng hướng tới mục tiêu sâu hơn: không chỉ giúp người dân biết quy định pháp luật mà từng bước thay đổi nhận thức về tảo hôn, để mỗi gia đình và chính người trẻ chủ động lựa chọn thời điểm kết hôn phù hợp.

Đưa công tác tuyên truyền đi vào chiều sâu

Kết quả của quá trình tuyên truyền thể hiện khá rõ qua những con số. Năm 2021, Sơn La ghi nhận hơn 1.020 trường hợp tảo hôn trong tổng số 8.127 cặp kết hôn, tương đương khoảng 13%. Đến năm 2024, tỷ lệ này còn 11,3% và tiếp tục giảm trong những năm gần đây.

Chuyển biến tích cực cũng xuất hiện tại những địa bàn từng có nguy cơ cao. Tại xã Xím Vàng mới, địa phương không còn ghi nhận trường hợp kết hôn cận huyết thống. Tại Phiêng Côn, nơi có đồng bào Dao và Mông sinh sống, từng là địa bàn có tình trạng tảo hôn, hôn nhân cận huyết thống, những năm gần đây cũng không ghi nhận trường hợp tảo hôn.

Thực tế này cho thấy, để thay đổi những quan niệm đã tồn tại lâu trong cộng đồng, pháp luật cần được chuyển tải bằng cách gần gũi và thông qua những người có khả năng thuyết phục người dân. Một buổi tuyên truyền có thể cung cấp kiến thức, nhưng để một gia đình từ bỏ ý định cho con kết hôn sớm có thể cần nhiều lần gặp gỡ, giải thích và vận động.

Tuy nhiên, tỷ lệ tảo hôn hiện còn khoảng 8% cho thấy Sơn La vẫn còn nhiều việc phải làm. Tỉnh hiện có hơn 1,4 triệu dân, trong đó đồng bào DTTS chiếm trên 83%; riêng đồng bào Mông có hơn 118.900 người, tập trung tại nhiều khu vực vùng cao. Điều kiện kinh tế, khả năng tiếp cận giáo dục và đặc điểm văn hóa khác nhau đòi hỏi công tác tuyên truyền trong giai đoạn tới phải tiếp tục đi sâu vào từng địa bàn, từng nhóm đối tượng.

Một hoạt động tuyên truyền chống tảo hôn và hôn nhân cận huyết tại Trường Trung học cơ sở xã Phiêng Cằm, tỉnh Sơn La. Ảnh: Vũ Điền

Theo định hướng mới, đến năm 2028, Sơn La đặt mục tiêu rà soát, thống kê đầy đủ các trường hợp tảo hôn phát sinh hằng năm; đến năm 2030, số trường hợp tảo hôn được thống kê giảm ít nhất 30% so với giai đoạn 2026-2028.

Để đạt mục tiêu này, Sơn La xác định công tác tuyên truyền cần tiếp tục chuyển từ diện rộng sang chiều sâu, tập trung vào những xã, bản còn nguy cơ cao; nhận diện sớm thanh thiếu niên có nguy cơ tảo hôn và vận động gia đình trước khi sự việc xảy ra.

Cùng với già làng, trưởng bản và Người có uy tín, trường học tiếp tục là một địa bàn quan trọng. Tuyên truyền về độ tuổi kết hôn cần gắn với kiến thức sức khỏe, kỹ năng sống, học nghề và định hướng tương lai. Đặc biệt, phòng, chống tảo hôn cần được gắn chặt hơn với mục tiêu giảm nghèo. Khi một người trẻ được tiếp tục học tập, học nghề và có việc làm trước khi lập gia đình, họ sẽ có thêm cơ hội tạo dựng sinh kế và xây dựng cuộc sống ổn định.

Khi thanh thiếu niên chủ động lựa chọn học tập, học nghề, tạo dựng sinh kế trước khi xây dựng gia đình; khi cha mẹ đồng thuận để con em mình có thêm cơ hội phát triển, việc đẩy lùi tảo hôn sẽ không chỉ góp phần nâng cao chất lượng dân số mà còn tạo nền tảng để Sơn La thực hiện mục tiêu giảm nghèo và phát triển bền vững vùng đồng bào DTTS&MN trong giai đoạn mới./.